Chính sách khuyến sinh của Hungary: Thất bại hay thành công?

Trên chiếc ghế băng công viên ở thành phố Debrecen, phía đông Hungary, chị Barbara Elric sốt ruột liên tục kiểm tra hộp thư điện tử. Chị và chồng, anh Levi, đang hồi hộp chờ kết quả thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) lần thứ 3 được thực hiện 10 ngày trước.

"Nếu lần này thất bại, đó là cú sốc tinh thần lớn. Không chỉ vậy, vợ chồng tôi còn phải tự gồng gánh mọi áp lực, ít nhất là về mặt tài chính", Elric chia sẻ.

Chị Elric, 33 tuổi, nhân viên xã hội, và anh Levi, 34 tuổi, đầu bếp, cũng như nhiều cặp vợ chồng trẻ khác tại Hungary, từng cam kết sinh hai con để được nhận các khoản trợ cấp và vay ưu đãi không lãi suất. Tuy nhiên, họ gặp khó khăn trong việc thụ thai tự nhiên. Nếu không thể chứng minh đã mang thai trước ngày 1/11, theo quy định, họ phải hoàn trả toàn bộ khoản vay kèm lãi suất quá hạn.

Khoản vay cam kết sinh hai con của họ trị giá khoảng 10 triệu Forint (hơn 700 triệu đồng). Theo quy định từ chính quyền tiền nhiệm, nếu quá hạn cam kết mà chưa mang thai, số tiền phạt lãi suất họ phải trả lên tới 1,5 đến 3,5 triệu Forint (106-247 triệu đồng). Cả hai cho biết đây là số tiền vượt quá khả năng chi trả. Ngoài ra, họ còn đang gánh một khoản hỗ trợ vay mua nhà với điều kiện ràng buộc tương tự.

Năm 2010, Thủ tướng Hungary khi đó là ông Viktor Orbán đã triển khai chính sách khuyến sinh được xem là tham vọng nhất thế giới, cung cấp trợ cấp và tín dụng ưu đãi cho những ai cam kết sinh con. Hiện tại, tỷ lệ sinh của Hungary vẫn thấp hơn nhiều so với mức sinh thay thế 2,1 cần thiết để duy trì quy mô dân số ổn định. Quốc gia này còn đối mặt với tình trạng chảy máu chất xám ra nước ngoài, trong khi lượng người nhập cư rất hạn chế.

Đây không phải là vấn đề của riêng Hungary. Kể từ thập niên 1980, tỷ lệ sinh trên khắp châu Âu đã giảm xuống dưới mức cần thiết để duy trì dân số ổn định nếu không có dòng người nhập cư. Ngày nay, hiện tượng tương tự đang diễn ra tại hơn một nửa số quốc gia trên thế giới, ảnh hưởng đến khoảng hai phần ba dân số toàn cầu.

Thời điểm ông Orbán tái đắc cử vào năm 2010, Hungary là nước có tỷ lệ sinh thấp nhất châu Âu. Đảng Fidesz cầm quyền lúc bấy giờ đã cam kết giải quyết triệt để cuộc khủng hoảng suy giảm dân số này. Trong khi các nước phương Tây chọn giải pháp tiếp nhận người nhập cư để bù đắp thiếu hụt lao động, người Hungary lại có góc nhìn khác: Họ cần những đứa trẻ mang dòng máu Hungary, chứ không đơn thuần là những con số thống kê, theo Euro News.

Để làm được điều đó, chính quyền của ông Orbán đã tung ra các gói miễn giảm thuế quy mô lớn, cho vay không lãi suất và hỗ trợ thế chấp cho các cặp vợ chồng trẻ. Thậm chí, nhà nước còn trợ cấp mua xe gia đình cỡ lớn hoặc sửa chữa nhà cửa. Tuy nhiên, các ưu đãi này chỉ áp dụng cho các cặp đôi dị tính đã kết hôn và có việc làm chính thức. Sau thất bại trong cuộc bầu cử vào tháng 4 năm nay, ông Orbán đã phải rời ghế thủ tướng.

Ban đầu, chính sách này cho thấy hiệu quả rõ rệt khi tỷ lệ sinh tăng từ 1,25 năm 2010 lên 1,59 năm 2020. Hungary từng được giới bảo thủ Mỹ ca ngợi là một hình mẫu thành công điển hình. Tuy nhiên, tỷ lệ sinh sau đó đảo chiều, lao dốc xuống còn 1,31 vào năm 2025. "Xét theo mục tiêu ban đầu, chính sách này rõ ràng đã thất bại", ông Thomas Sobotka thuộc Viện Nhân khẩu học Vienna, Áo, nhận định.

Tại sao tỷ lệ sinh tại Hungary chỉ tăng ngắn hạn rồi lại tiếp tục giảm? Nhiều chuyên gia giải thích chính sách này thực chất chỉ thúc đẩy các cặp vợ chồng vốn đã có kế hoạch sinh con quyết định đẻ sớm hơn một chút để chạy đua lấy ưu đãi. Đó là lý do vì sao tỷ lệ sinh chỉ tăng tạm thời trong khoảng 1-2 năm rồi quay đầu.

Thậm chí, sự trồi sụt của Hungary chỉ là biến động theo xu hướng chung của toàn khu vực Đông Âu. Bằng chứng là nước láng giềng Cộng hòa Czech dù không áp dụng các biện pháp kích cầu quy mô lớn vẫn ghi nhận biểu đồ tăng trưởng và suy giảm tương tự.

Song ở góc nhìn ngược lại, bà Pruzhina Skravski, đại diện tổ chức phi chính phủ bảo vệ giá trị gia đình Three Princes and Three Princesses, nhận định nếu không có chính sách này, số trẻ em được sinh ra đã ít hơn hàng trăm nghìn cháu. Vợ chồng anh Mate (43 tuổi) và chị Aagi (37 tuổi) sống ở ngoại ô Budapest hoàn toàn đồng tình. Đang nuôi 5 con dưới 10 tuổi, họ đã tận dụng tối đa các khoản vay không lãi suất và hỗ trợ mua xe, sửa nhà. Chị Aagi còn được miễn thuế thu nhập cá nhân trọn đời dành cho người sinh từ 4 con trở lên khi đi làm trở lại.

"Tình hình đã thay đổi trong 16 năm qua. Ở khu phố này, những gia đình có 4-5 con không còn là hiếm", anh Mate chia sẻ.

Thống kê cho thấy số hộ gia đình có từ 3 con trở lên tại Hungary đã tăng từ sau năm 2010 và đạt đỉnh 146.000 hộ vào năm 2020, trước khi giảm xuống còn 125.000 hộ vào năm 2024.

Tuy nhiên, chính sách này bị chỉ trích là phân phối nguồn lực không đồng đều. Giáo sư János Tóth, chuyên gia nghiên cứu các vấn đề nhân khẩu học tại Đại học Szeged, Hungary, cho hay các gói ưu đãi đặc biệt phát huy hiệu quả ở nông thôn nhưng tại các thành phố lớn thì rất mờ nhạt. Khoản vay 10 triệu Forint ban đầu có thể giúp ích cho các cặp đôi trẻ nhưng giá trị của nó đã bị lạm phát phi mã bào mòn. Ông Tóth cho rằng chính phủ nên tập trung hỗ trợ các cặp đôi sinh con đầu lòng, thay vì cố thuyết phục những người đã có con sinh thêm.

Đối với nhiều bậc phụ huynh, rào cản lớn nhất đôi khi không nằm ở tài chính mà là chất lượng dịch vụ công. Chị Antonia Miskolci (29 tuổi, sống tại Budapest) cho biết nỗi sợ về hệ thống y tế công trong quá trình sinh nở mới là yếu tố quyết định. Chị từng xem các video trên TikTok cảnh báo sản phụ phải tự mang theo khăn giấy và chất khử trùng khi đi đẻ tại viện công. Vì vậy, chị đã chấp nhận chi phí cao để sinh con tại một bệnh viện tư nhân và kiên định dừng lại ở hai con.

"Nếu các yếu tố nền tảng như y tế và giáo dục được đảm bảo, người dân tự khắc sẽ muốn sinh thêm con", chị khẳng định.

Một khảo sát của bà Eva Fodor, đồng Giám đốc Viện Dân chủ thuộc Đại học Trung Âu, Áo, với nhóm phụ nữ có học thức cao làm việc tại các cơ quan chính phủ Hungary cho thấy phần lớn coi các khoản hỗ trợ này là "tiền trợ cấp một lần" chứ không phải là "khoản đầu tư dài hạn". Cái họ thực sự cần là một hệ thống an sinh, y tế và chăm sóc trẻ em vận hành hiệu quả.

Khảo sát tại các quốc gia khác cũng chỉ ra rằng yếu tố kinh tế không phải là chiếc gậy thần. Hàn Quốc từng bơm khoảng 436.000 tỷ won để cứu vãn cuộc khủng hoảng nhân khẩu học nhưng trong suốt giai đoạn đó, tổng tỷ suất sinh của Hàn Quốc vẫn liên tục lao dốc, ghi nhận mức kỷ lục 0,8 vào năm 2025. Ngược lại, Pháp hay các nước Bắc Âu dù không chi tiền trực tiếp theo đầu con quá lớn như Hungary, nhưng lại thành công trong việc duy trì mức sinh cao (1,6-2,0) nhờ xây dựng văn hóa công sở linh hoạt, thúc đẩy nam giới chia sẻ việc nhà và đảm bảo dịch vụ công hoàn toàn miễn phí.

Tại Hungary, sự cứng nhắc trong văn hóa công sở tại và rào cản về vai trò giới đã vô tình khiến những nỗ lực thúc đẩy tỷ lệ sinh bằng tiền bạc không đạt được kỳ vọng lâu dài.

Hiện tại, chính quyền mới của Hungary tuyên bố sẽ rà soát lại toàn bộ hệ thống chính sách khuyến sinh (vốn ngốn tới 5% GDP dưới thời ông Orbán) để tìm giải pháp xử lý thỏa đáng cho các cặp đôi đã nhận tiền nhưng không thể sinh con. Theo Ngân hàng Trung ương Hungary, cứ 5 cặp vợ chồng vay tiền cách đây 5 năm thì có một cặp kết thúc bằng việc không có con.

Cuối cùng, Barbara đã nhận được email thông báo từ bệnh viện. Phôi thai cấy ghép vào cơ thể chị không thể sống sót. Anh Levi ôm chặt lấy vợ: "Thật tồi tệ. Quá khó khăn cho chúng ta". Tại đất nước Hungary luôn tự hào là "quốc gia thân thiện với gia đình", cặp vợ chồng này lại đang bị mắc kẹt trong chính cái bẫy của hệ thống chính sách từng hứa hẹn sẽ nâng đỡ họ. Đứa con hằng khao khát không có, nay ngay cả sự ổn định về kinh tế của họ cũng đang bị đe dọa nghiêm trọng.