Cởi trói cho khoa học công nghệ: Từ "biểu mẫu" đến "cơ chế bảo vệ"

Tôi ngồi nghe một chủ nhiệm đề tài ở trường đại học kể chuyện anh mất nguyên một học kỳ chỉnh sửa dự toán kinh phí, vì khoản mua vật tư thí nghiệm bị yêu cầu tách nhỏ theo đúng mã ngành, đúng danh mục, dù tổng số tiền không đổi.

Anh cười, giọng nửa đùa nửa thật: "Tôi dạy sinh viên tư duy phản biện, còn bản thân mình suốt nửa năm chỉ phản biện cái... biểu mẫu".

Đi nhiều viện, nhiều trường và các địa phương để làm nghiên cứu chính sách, tôi biết câu chuyện của anh không phải cá biệt. Cách đây không lâu, chính tôi cũng ký công văn cho một tiến sĩ xin kinh phí triển khai đề tài nghiên cứu chính sách - loại việc chỉ mất vài tuần. Cuối cùng, từ lúc đề xuất đến lúc có quyết định phê duyệt, mất gần một năm, đi qua ba lần giải trình vì "chưa đúng biểu mẫu", với bảy con dấu, chín lần trình bẩm. Đề tài ấy, trớ trêu thay, lại nghiên cứu về việc làm sao rút ngắn thủ tục hành chính cho khoa học công nghệ. Vừa buồn cười, vừa chua chát.

Chúng tôi đang viết chính sách gỡ khó cho người khác, trong khi bản thân cũng mắc kẹt trong chính cái mê cung ấy.

Làm việc trong một viện nghiên cứu chiến lược, chính sách, tôi tiếp xúc hàng ngày với hai thứ tưởng như đối lập: khát vọng đổi mới của người làm khoa học, và sự thận trọng gần như bản năng của bộ máy quản lý. Nhà khoa học nào cũng muốn thử cái chưa ai làm. Nhưng cơ chế lại được thiết kế để phòng ngừa rủi ro, tức phòng ngừa chính cái chưa từng có. Hai logic ấy, nếu không được dung hòa, sẽ mãi giẫm chân nhau.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, khi nói về những rào cản này, có một hình ảnh tôi cho là rất trúng với thực tế đất nước: bảo vệ nghiêm ngặt quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh, dứt khoát từ bỏ tư duy "không quản được thì cấm". Tư duy ấy không chỉ tồn tại trong kinh doanh, nó ăn sâu vào cả cách quản lý hoạt động khoa học công nghệ. Không quản được đề tài thất bại thì siết chặt nghiệm thu. Không quản được rủi ro tài chính thì bắt nhà khoa học tạm ứng, quyết toán từng hóa đơn nhỏ nhất như thể họ là "nghi phạm tiềm năng" chứ không phải người đang cống hiến chất xám. Kết quả là những đầu óc giỏi nhất tốn không ít thời gian để đối phó với giấy tờ.

Tôi hay tự hỏi: rốt cuộc chúng ta sợ điều gì? Câu trả lời, tôi nghĩ, nằm ở chỗ quyền lực - dù ở cấp bộ, cấp viện hay cấp phòng ban (trung gian) - luôn có xu hướng tự bảo vệ mình trước rủi ro bị quy trách nhiệm. Duyệt cho một hướng nghiên cứu mới, một cơ chế tài chính thử nghiệm, nghĩa là người ký phải gánh phần rủi ro nếu nó không ra kết quả. Còn giữ nguyên quy trình cũ, dù biết nó cồng kềnh, lại luôn là lựa chọn không ai có thể trách cứ. Trong không ít trường hợp, cơ chế vận hành khiến sự an toàn trong thực thi trở thành điều dễ lựa chọn hơn so với việc chấp nhận rủi ro để thử nghiệm cái mới. Khi điều đó kéo dài, tốc độ cải cách có thể chậm hơn tốc độ thay đổi của khoa học và công nghệ.

Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị là văn kiện đầu tiên gọi đúng tên căn bệnh này, và theo tôi ý nghĩa lớn nhất mà Nghị quyết mang lại là cơ chế Sandbox. Nó không chỉ nói về đầu tư ngân sách hay hạ tầng công nghệ, mà nói thẳng đến việc phải để nhà khoa học có quyền chủ động trong nghiên cứu và ứng dụng, phải chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu như một phần tất yếu của đổi mới. Đọc những dòng ấy, một người làm chính sách như tôi thấy nhẹ lòng, nhưng cũng thấy áp lực. Bởi nghị quyết có hay đến đâu, nếu người thực thi bên dưới - trong đó có cả tôi - vẫn giữ phản xạ "an toàn là trên hết", thì tinh thần của nó cũng sẽ mòn dần qua từng tầng nấc trung gian.

Các kết luận của Ban chỉ đạo Trung ương về Nghị quyết 57 luôn yêu cầu: phải đổi mới tư duy, phải "cởi trói", phải quyết đoán, phải bứt phá, phải vượt lên chính mình. Tôi nghĩ nhiều về hai chữ "cởi trói" ấy trong chính công việc của mình. Sợi dây trói không phải do ai từ bên ngoài áp đặt, mà phần lớn do chính bộ máy tự quấn quanh mình qua nhiều năm, với lý do chính đáng ban đầu là kiểm soát rủi ro, nhưng dần biến thành công cụ để không ai phải chịu trách nhiệm cho bất cứ điều gì. Muốn cởi trói, phải có ai đó dám cầm dao cắt - và người cầm dao ấy phải được bảo vệ nếu nhỡ cắt sai một đường.

Đó là lý do tôi tin cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm không phải một khẩu hiệu phụ, mà là điều kiện sống còn để đổi mới sáng tạo thực sự diễn ra. Ở viện tôi, tôi đã thấy nhiều nghiên cứu viên trẻ, đầy ý tưởng, dần trở nên rụt rè sau vài năm va vào guồng máy - không phải vì họ hết đam mê, mà vì họ học được rằng đề xuất càng táo bạo, khả năng bị "hỏi lại" càng nhiều. Chúng ta đang vô tình khiến những người giỏi nhất trở nên thận trọng nhất, trong khi thứ đất nước cần lúc này là những người dám sai để tìm ra con đường đúng.

Quốc hội đã thông qua nhiều thể chế mới, và mục tiêu là để thể chế không còn là điểm nghẽn mà phải là nguồn lực cho phát triển. Với tôi, câu ấy không chỉ là định hướng vĩ mô, mà là một phép thử cho từng quyết định nhỏ hằng ngày trong công việc: mỗi khi tôi ký một văn bản, phê duyệt một đề xuất, tôi có đang mở đường hay đang siết lại? Nhân rộng phép thử ấy ra hàng vạn cán bộ, hàng nghìn cơ quan, ta sẽ thấy tương lai đổi mới sáng tạo của đất nước không nằm ở phòng thí nghiệm hay ở con số ngân sách, mà nằm ở việc quyền lực có sẵn sàng buông bớt phần kiểm soát để đổi lấy phần tin tưởng hay không.

Khoa học công nghệ chỉ có thể bứt phá khi những người làm khoa học được đối xử như những người kiến tạo cái mới, chứ không phải những đối tượng cần giám sát. Và điều đó, suy cho cùng, không phụ thuộc vào việc chúng ta có bao nhiêu phòng thí nghiệm hiện đại, có bao nhiều chương trình nghiên cứu lớn và chiến lược tới đâu mà phụ thuộc vào việc mỗi người đang nắm một phần quyền lực - dù nhỏ đến đâu - có dám cởi bớt một nút thắt cho người khác, hay vẫn chọn giữ nguyên vì đó là lựa chọn an toàn nhất cho riêng mình.

Ngày trước, quản lý tốt là quản lý chặt, nhưng trong nền kinh tế tri thức, quản lý tốt còn phải là tạo điều kiện để tri thức sinh sôi. Tri thức chỉ nảy nở khi có tự do học thuật, có niềm tin và có một thể chế biết chấp nhận những thất bại trung thực.