Làng gốm Vĩnh Long đối mặt nguy cơ mai một vì thiếu đất sét

Sáu tháng qua, ông Lê Ngọc Hùng, 53 tuổi, chủ cơ sở gốm ở làng nghề Mang Thít, đứng ngồi không yên vì nguồn đất sét dùng cho sản xuất đã cạn.

Gia đình ông Hùng có hơn 50 năm gắn bó với nghề gốm đỏ. Cơ sở rộng hơn 11.000 m2, được đầu tư hàng chục tỷ đồng máy móc, từng tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 40 lao động với thu nhập khoảng 500.000 đồng mỗi ngày.

"Bình quân mỗi ngày, cơ sở cần 3-5 m3 đất sét nhưng nửa năm qua nguồn nguyên liệu tại địa phương gần như không còn", ông Hùng nói.

Thiếu đất, nhà máy phải hoạt động cầm chừng. Doanh thu trước đây đạt 1-1,5 tỷ đồng mỗi tháng, nay giảm hơn 10 lần, có tháng không phát sinh. Nhiều lao động lành nghề phải nghỉ việc hoặc chỉ làm nửa ngày, thời gian còn lại đi bán vé số kiếm sống.

Ông Hùng từng tìm mua đất từ các dự án nạo vét luồng lạch, song nguyên liệu này có độ dẻo thấp, không tạo được màu đỏ đặc trưng. Sản phẩm sau khi nung dễ nứt, tỷ lệ hao hụt cao, trong khi chi phí tăng nên khó tiêu thụ.

Tương tự, cơ sở của ông Nguyễn Văn Buôi, 65 tuổi, cũng phải thu hẹp sản xuất. Ông Buôi có hàng chục năm gắn bó với nghề, sở hữu ngôi nhà ba gian hai chái rộng 300 m2 được xây dựng chủ yếu bằng gốm đỏ Vĩnh Long.

"Đất nung ở vùng này tạo nên màu sắc và chất lượng riêng mà nơi khác không có", ông Buôi nói, cho biết hơn một năm qua cơ sở đã ngừng làm gốm mỹ nghệ xuất khẩu, chỉ duy trì quy mô nhỏ để giữ nghề và phục vụ khách du lịch.

Theo bà Đoàn Thị Ngọc Diệp, Chủ tịch Hiệp hội Gạch, gốm mỹ nghệ tỉnh Vĩnh Long, địa phương có khoảng 50 doanh nghiệp sản xuất gạch, gốm xuất khẩu, tạo việc làm cho 2.000 lao động. Mỗi năm, các cơ sở cần hơn 200.000 m3 đất sét.

Nguồn nguyên liệu trước đây chủ yếu được lấy khi người dân cải tạo lớp đất mặt ở những thửa ruộng gò cao. Tuy nhiên, từ năm 2024, việc khai thác nguồn đất này không còn được cho phép. Sau khi dùng hết lượng dự trữ, nhiều doanh nghiệp phải ngừng sản xuất hoặc hoạt động cầm chừng.

Sản phẩm gốm đỏ Vĩnh Long chủ yếu xuất khẩu sang châu Âu, với kim ngạch khoảng 450 tỷ đồng mỗi năm. Do chưa tìm được nguồn nguyên liệu thay thế, các doanh nghiệp không dám nhận đơn hàng mới.

"Nếu tình trạng này kéo dài, nhiều cơ sở sẽ phải đóng cửa, lao động mất việc và làng nghề có nguy cơ mai một", bà Diệp nói.

Hiệp hội và các doanh nghiệp kiến nghị tỉnh khảo sát, cho phép khai thác đất sét tại những vùng gò cao thuộc các huyện Tam Bình, Trà Ôn, Bình Tân và thị xã Bình Minh cũ. Theo các đơn vị, việc này vừa tạo nguồn nguyên liệu cho làng nghề, vừa hạ thấp mặt ruộng để thuận lợi sản xuất nông nghiệp.

Ông Đặng Văn Chính, Phó chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Vĩnh Long, ngày 15/6 cho biết tỉnh đã giao Sở Nông nghiệp và Môi trường điều tra, đánh giá, xây dựng phương án quản lý địa chất và khoáng sản giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Dự án sẽ khảo sát, bổ sung những khu vực có nguồn đất sét để mở rộng vùng nguyên liệu, đồng thời xây dựng cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ, thăm dò và khai thác khoáng sản.

Trong thời gian chờ kết quả khảo sát, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị Hiệp hội tìm mua đất sét tại những mỏ đang được phép khai thác ở Đồng bằng sông Cửu Long.

Tuy nhiên, đại diện Hiệp hội cho rằng đất sét ở địa phương khác không đáp ứng yêu cầu về độ dẻo, màu sắc và chất lượng đặc trưng của gốm đỏ Vĩnh Long. Các nguyên liệu được thử nghiệm thời gian qua cũng chưa cho ra sản phẩm đạt tiêu chuẩn thương mại.

Làng gạch, gốm đỏ Vĩnh Long hình thành hơn 100 năm trước, được xem là một trong những làng nghề lớn nhất Đồng bằng sông Cửu Long. Thời hoàng kim khoảng 20 năm trước, làng nghề trải dài 30 km qua TP Vĩnh Long, huyện Long Hồ và Mang Thít, với hơn 3.000 lò hoạt động.

Hiện toàn vùng còn khoảng 800 lò, tập trung dọc kênh Thầy Cai đến nơi tiếp giáp sông Cổ Chiên, một nhánh sông Mekong.

Cuối năm 2024, UBND tỉnh Vĩnh Long phê duyệt quy hoạch khu lò gạch, gốm rộng hơn 3.060 ha tại các xã Mỹ An, Mỹ Phước, Nhơn Phú và Hòa Tịnh, huyện Mang Thít cũ. Khu vực được định hướng trở thành điểm du lịch trọng điểm, kết hợp bảo tồn làng nghề với phát triển dịch vụ và kinh tế sáng tạo.

Tỉnh cũng kêu gọi khoảng 3.500 tỷ đồng vốn xã hội hóa để phát triển làng gạch, gốm thành điểm đến du lịch. Tuy nhiên, theo các doanh nghiệp, kế hoạch hồi sinh làng nghề khó thực hiện nếu bài toán nguồn đất sét chưa được giải quyết.