Đại học Quốc gia Hà Nội tiên phong mô hình đại học khởi nghiệp đổi mới sáng tạo

Tại Lễ kỷ niệm 120 năm Đại học Quốc gia Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm giao cho trường 7 nhiệm vụ trọng tâm. Một trong số đó là "dám đi trước, dám thử nghiệm và mở đường cho những mô hình mới về giáo dục, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số".

Các học giả nhìn nhận đại học khởi nghiệp đổi mới sáng tạo (Inno-preneurial University) là mô hình phù hợp nhất để hiện thực hóa mục tiêu đó. Nó có khả năng "tích hợp liên ngành, đa dạng hóa nguồn lực, thúc đẩy tác động xã hội và kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo", đặc biệt phù hợp với những quốc gia đang tìm cách rút ngắn khoảng cách phát triển thông qua khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục đại học.

Trên thế giới, lịch sử phát triển đại học đã bước vào thế hệ thứ ba. Đại học hiện được coi là động lực trung tâm của nền kinh tế tri thức.

Các đại học Việt Nam dù đang đón nhận nhiều cơ hội tự chủ nhưng vẫn chưa đạt đến "khối lượng tới hạn", do tư duy quản trị cũ, thiếu tính liên ngành và nguồn tài chính phụ thuộc nặng nề vào ngân sách, trong khi hoạt động sáng chế, khởi nghiệp và chuyển giao công nghệ vẫn ở giai đoạn khởi đầu. Trong bối cảnh kinh tế tri thức, các mô hình đại học truyền thống phát triển theo hướng đơn tuyến không thể đáp ứng đầy đủ các yêu cầu phát triển.

Chẳng hạn, đại học nghiên cứu thuần túy mạnh về sáng tạo tri thức nhưng lại xa rời ứng dụng thực tiễn. Ngược lại, những trường theo đuổi xu hướng khởi nghiệp đối mặt với nguy cơ giảm chiều sâu học thuật. Trong khi đó, mô hình đại học đổi mới sáng tạo có tác động xã hội lớn nhưng thường loay hoay với bài toán tài chính bền vững.

Trong bối cảnh kinh tế tri thức, sự phát triển tất yếu đòi hỏi các trường phải chuyển dịch sang mô hình tích hợp (hybrid), nơi ba trụ cột khoa học, thị trường và xã hội kết nối. Mô hình Inno-preneurial University nổi lên như một giải pháp chiến lược, vừa vặn với thực tiễn ở Việt Nam.

Với điều kiện kinh tế hiện tại, nếu áp dụng mô hình đại học khởi nghiệp nghiên cứu thuần túy, áp lực về nguồn vốn và hạ tầng sẽ vượt quá khả năng của phần lớn trường trong nước. Các mô hình chuyên biệt như đại học công nghệ, đại học số,... không thể trở thành định hướng chung. Còn nếu chọn đổi mới sáng tạo mà không gắn với cơ chế thị trường, bài toán tự chủ tài chính sẽ rơi vào bế tắc khi nguồn lực công còn hạn chế.

Mô hình Inno-preneurial University giải quyết được thế kẹt này nhờ tính cân bằng. Nó không đòi hỏi các trường phải đạt đến trình độ cực đại ở bất kỳ khía cạnh nào ngay lập tức, mà tích hợp các yếu tố nghiên cứu, đổi mới, khởi nghiệp, số hóa, phát triển bền vững.

Trong hệ thống giáo dục Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội đang sở hữu những lợi thế cốt lõi về quy mô đa ngành và năng lực nghiên cứu để tiên phong thử nghiệm mô hình này. Tuy nhiên, để chuyển dịch thành công, định vị của một đại học trọng điểm cần được nhìn nhận trên ba phương diện thay vì chỉ tập trung vào giảng dạy truyền thống.

Trước hết, nghiên cứu, phát triển mạnh khoa học cơ bản và khoa học liên ngành vẫn phải là nền tảng. Không có điều kiện này, mọi nỗ lực khởi nghiệp hay chuyển giao công nghệ đều khó bền vững.

Thứ hai, nhà trường cần chủ động bắt tay với thị trường thông qua các thiết chế trung gian như trung tâm ươm tạo, văn phòng chuyển giao công nghệ, quỹ đầu tư và thúc đẩy các doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off) ngay trong lòng đại học. Đây là mắt xích quyết định để biến tri thức thành giá trị kinh tế thương mại.

Cuối cùng, ở tầm nhìn hệ thống, đại học không còn là một ốc đảo học thuật khép kín mà phải đóng vai trò như một "nền tảng" (platform). Nơi đây sẽ là trung tâm kết nối và điều phối các dòng chảy tri thức, công nghệ, nhân lực giữa nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp.

Chuyển dịch sang mô hình đại học tích hợp không đơn thuần là sự thay đổi về bộ máy tổ chức, mà là bước ngoặt thay đổi phương thức phát triển. Khi Việt Nam đang tăng tốc hướng tới nền kinh tế số dựa trên tri thức và công nghệ, các đại học không thể chỉ dừng lại ở đào tạo, mà phải trở thành động lực kiến tạo công nghệ và thúc đẩy các chuỗi giá trị mới cho quốc gia.

Đại học Quốc gia Hà Nội hiện có 12 trường thành viên cùng một số trường THCS và THPT, quy mô người học khoảng 78.700. VNU đặt mục tiêu trở thành đại học tinh hoa, phấn đấu đến năm 2030 nằm trong nhóm 100 hàng đầu châu Á và đến năm 2035 thuộc nhóm 300 đại học hàng đầu thế giới.

Theo bảng xếp hạng các đại học châu Á năm 2026 của QS, Đại học Quốc gia Hà Nội xếp 158, dẫn đầu cả nước.

GS. TS Nguyễn Hữu Đức

(Nguyên Phó Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội)