AI sao chép kỹ năng, kinh nghiệm của nhân viên: Làn sóng phản đối và công cụ đối kháng

Gần một năm sau khi nghỉ việc, biên tập viên video Li Dao phát hiện giọng nói của mình vẫn xuất hiện trong các cuộc họp nội bộ ở công ty cũ. Cô nhận ra công ty đã dùng AI để sao chép giọng nói và đưa vào các sản phẩm mới.

"Tôi chỉ biết việc này khi nghe người khác kể", cô nói. Kể từ đó, mỗi tối Li thường lướt các video quảng cáo ngắn để tìm bằng chứng giọng nói của mình bị sử dụng khi chưa xin phép.

Hiện nay, AI không chỉ thay thế các công việc lặp lại mà đang sao chép kinh nghiệm, kỹ năng và cách tư duy của con người. Các công ty yêu cầu nhân viên chuyển hóa năng lực trực giác, kỹ năng xử lý tình huống thành câu lệnh để AI học hỏi. Mục tiêu là giữ lại bộ kỹ năng của nhân viên trên hệ thống ngay cả khi họ đã nghỉ việc.

Xu Kejia, sinh viên Đại học Stanford từng thực tập tại một tập đoàn công nghệ cho biết nhiệm vụ của cô là dạy AI viết giống con người. "Tôi tự viết còn nhanh hơn, nhưng công ty cần người chuyển sự sáng tạo thành quy trình cho AI", Xu nói. Cô đánh giá những người đầu tiên bị đào thải chính là những người đã đào tạo hệ thống.

Tại Mỹ, kinh nghiệm của một nhóm kỹ sư bảo mật ở Seattle đã được mã hóa thành kỹ năng AI để tự động kiểm tra mã nguồn. Tháng 4/2026, Meta thu thập thao tác gõ phím và nhấp chuột của nhân viên để huấn luyện AI nhằm "học cách những người thông minh làm việc" và gây ra làn sóng phản đối nội bộ.

Không chỉ nhân viên, giới lãnh đạo cũng bị sao chép. Báo cáo của Gartner đầu năm 2026 xác nhận các "bản sao số" đang được phát triển để tái tạo phong cách quản lý của các CEO xuất sắc. Ví dụ, khi chuyên gia tư vấn tuyển sinh nổi tiếng Trương Tuyết Phong (Zhang Xuefeng) qua đời, dự án Zhang Xuefeng.skill lập tức xuất hiện, trích xuất dữ liệu từ sách và phỏng vấn để tạo ra một AI tư vấn mang đúng phong cách của ông.

Minh chứng cho xu hướng này là công cụ colleague.skill do kỹ sư Zhou Tianyi phát triển. Hệ thống hấp thụ "dấu vết số" của nhân viên từ nhật ký trò chuyện đến tài liệu, mô phỏng thói quen làm việc để tự động viết báo cáo. Dù mục đích ban đầu là bảo tồn tri thức tập thể, công cụ này đã dấy lên nhiều lo ngại về đạo đức.

Đáp lại, người lao động bắt đầu tạo ra các công cụ đối kháng. Lập trình viên Deng Xiaoxian phát hành anti-distillation.skill, ứng dụng giúp nhân viên thay thế hiểu biết cốt lõi bằng nội dung "đúng nhưng vô nghĩa" trước khi nộp dữ liệu đào tạo AI cho công ty. Công cụ thu hút hơn 4 triệu lượt xem trên GitHub trong bốn ngày. Nhà nghiên cứu Lu Cheng cũng phát hành công cụ keep-a-hand.skill để giúp con người giữ lại kỹ năng cá nhân.

Luật sư Yu Zehui cho biết các vụ kiện dân sự thường kéo dài do việc phát hiện xâm phạm AI phải làm thủ công. Chuyên gia Wang Tianyu từ Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Trung Quốc đề xuất cơ chế "cổ tức dữ liệu", yêu cầu đền bù cho người lao động khi AI sao chép kỹ năng của họ.

Giáo sư xã hội học Tôn Lập Bình, Đại học Thanh Hoa, Trung Quốc nhận định AI chỉ nên làm những việc con người không muốn, thay vì thay thế công việc của họ. Nhà nghiên cứu Lu Shiyu cho biết phong trào chống "chưng cất kỹ năng" là lời nhắc nhở doanh nghiệp rằng người lao động không phải là cỗ máy.