Lo con nhiễm viêm não Nhật Bản khi nghỉ hè ở quê

Đưa con gái về quê nghỉ hè, chị Phương (Hà Nội) dặn ông bà không cho cháu chơi quá lâu ở đồng ruộng, chuồng lợn, nên cho bé mặc quần áo dài tay.

Theo chị, việc gửi con gái về quê khiến chị trằn trọc nhiều đêm. Nhà ông bà ở gần cánh đồng, có chăn nuôi lợn, xung quanh nhiều ao hồ và cây cối. Chị nhớ đây là môi trường muỗi Culex, loài muỗi có thể truyền viêm não Nhật Bản, thường sinh sống.

Tuy nhiên, do bố chồng bị ngã, đau chân, bà phải ở quê chăm ông, không thể lên thành phố chơi với cháu. Còn vợ chồng chị Phương đi làm cả ngày, không thể trông con. Vì vậy, dù lo lắng, chị vẫn gửi con về quê, dự định sẽ về thăm con mỗi cuối tuần.

Nỗi lo của chị Phương đến từ biến cố của gia đình 30 năm trước. Em gái chị, nay 35 tuổi, vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào cha mẹ vì di chứng viêm não Nhật Bản. Việc trở mình, ăn uống hay sinh hoạt hằng ngày đều cần người hỗ trợ.

Khi 5 tuổi, em gái chị cũng được gửi về quê nhờ ông bà nội chăm. Lúc bé sốt, gia đình nghĩ chỉ cảm lạnh nên nấu nước lá cho uống và xông hơi. Hai ngày sau, bé co giật, lơ mơ, được đưa đi viện và chẩn đoán viêm não Nhật Bản nặng. Dù được cứu sống, em gái chị bị liệt hoàn toàn, nằm một chỗ từ đó.

"Ông bà nội suy sụp vì thương cháu và áy náy, còn bố mẹ tôi bạc tóc sau thời gian ngắn. Từ đó, cứ thấy con sốt là tôi rất sợ", chị Phương nói.

Mùa hè năm nay, khi đọc thông tin một bé gái 14 tuổi ở Thanh Hóa tử vong do viêm não Nhật Bản, chị mới biết loại vaccine trong chương trình tiêm chủng mở rộng cần tiêm nhắc sau mỗi 3 năm. Cuối tuần đó, chị về quê đưa con đi tiêm bổ sung các mũi vaccine còn sót, bao gồm vaccine phòng viêm não Nhật Bản, chủ động bảo vệ con.

BS.CKI Nguyễn Tiến Đạo, Quản lý Y khoa, Hệ thống Tiêm chủng VNVC, cho biết viêm não Nhật Bản lây qua muỗi, chủ yếu là muỗi Culex. Muỗi đốt các loài chim hoang dã như cò, vạc hoặc lợn mang mầm bệnh, sau đó truyền virus sang người qua vết đốt.

Dịp hè, nhiều trẻ thành phố được gửi về quê với ông bà. Trẻ thường chơi ngoài trời, đến ruộng đồng, ao hồ hoặc khu vực gần chuồng nuôi lợn. Đây là những nơi muỗi Culex có thể sinh sống, làm tăng nguy cơ phơi nhiễm.

Bất cứ ai cũng có thể mắc viêm não Nhật Bản, song bệnh gặp nhiều hơn ở trẻ dưới 15 tuổi. Giai đoạn đầu, bệnh dễ bị nhầm với sốt virus hoặc các bệnh nhiễm trùng thông thường vì triệu chứng không đặc hiệu như sốt, đau đầu, buồn nôn, nôn. Khi virus tấn công não, người bệnh có thể cứng cổ, co giật, hôn mê, liệt cứng cơ và tử vong.

Theo bác sĩ Đạo, tỷ lệ tử vong của bệnh có thể lên đến 30%. Trong số người sống sót, khoảng 30-50% có di chứng thần kinh vĩnh viễn như giảm thính lực, giảm thị lực, rối loạn ngôn ngữ, trí nhớ, giao tiếp hoặc yếu liệt tay chân.

Tại Việt Nam, nhiều bệnh nhi và người lớn từng bị liệt hoàn toàn, phải phụ thuộc máy thở sau viêm não Nhật Bản. Một nghiên cứu trên 260 trẻ điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2018-2022 ghi nhận 55% trẻ có di chứng thần kinh. Điều này tạo gánh nặng chăm sóc kéo dài cho gia đình.

Nếu trước đây bệnh thường được nhắc đến nhiều ở nông thôn, hiện các thành phố lớn như Hà Nội, TP HCM cũng đã ghi nhận ca mắc. Bệnh chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, vì vậy phòng muỗi đốt và tiêm vaccine đúng lịch vẫn là biện pháp quan trọng.

Phụ huynh nên rà soát lịch sử tiêm chủng của trẻ, nhất là trước khi đưa con về quê, đi du lịch hoặc đến khu vực có nhiều ao hồ, ruộng đồng, chuồng trại. Việc rà soát lịch sử tiêm chủng của trẻ trước khi đi học để kịp thời bổ sung các mũi còn thiếu, giảm nguy cơ lây bệnh trong trường học cũng đã được quy định trong Nghị định 165/2026 hướng dẫn thi hành Luật Phòng bệnh.

Việt Nam hiện có ba loại vaccine phòng viêm não Nhật Bản. Vaccine Jevax sản xuất trong nước, có trong chương trình tiêm chủng mở rộng và tiêm chủng dịch vụ, dùng cho trẻ từ 12 tháng tuổi và người lớn. Sau các mũi cơ bản, trẻ cần tiêm nhắc mỗi 3 năm.

Vaccine Jeev sản xuất tại Ấn Độ, dùng cho trẻ từ 12 tháng đến dưới 50 tuổi. Vaccine có thể tiêm nhắc khi có dịch hoặc trước khi đi vào vùng dịch.

Mũi Imojev sản xuất tại Thái Lan, dùng cho trẻ từ 9 tháng tuổi và người lớn. Trẻ từ 9 tháng đến dưới 18 tuổi tiêm hai mũi cách nhau một năm; người từ 18 tuổi trở lên tiêm một mũi.

Bên cạnh tiêm vaccine, phụ huynh cần giảm nguy cơ muỗi đốt cho trẻ bằng cách mặc quần áo dài, dùng kem chống muỗi phù hợp, cho trẻ ngủ màn kể cả ban ngày, vệ sinh nơi ở, phát quang bụi rậm và bố trí chuồng trại xa khu sinh hoạt.