Thỏa thuận căn cứ quân sự cho thấy Syria và Nga tái định hình quan hệ

Thỏa thuận về hai căn cứ quân sự cho thấy Syria và Nga đang tái định hình quan hệ, khi mỗi bên đều cần đối phương để bảo toàn lợi ích chiến lược.

Sau khi lật đổ tổng thống Bashar al-Assad vào tháng 12/2024, chính phủ chuyển tiếp Syria do Ahmed al-Sharaa lãnh đạo đã yêu cầu Nga "xem xét lại lý do duy trì hiện diện quân sự ở nước này".

Sự sụp đổ của chính quyền Assad dấu mốc bước ngoặt quan trọng về địa chính trị ở khu vực Trung Đông và đặt dấu hỏi lớn về tương lai của lực lượng Nga đồn trú tại căn cứ không quân Hmeymim và quân cảng Tartus, nơi họ năm 2017 ký hợp đồng thuê trong 49 năm.

Tuy nhiên, bài toán được giải vào ngày 9/8, khi Syria thông báo đã đạt thỏa thuận với Nga về tương lai căn cứ Hmeymim và Tartus, hai cơ sở chiến lược là biểu tượng cho sự hiện diện của Moskva tại quốc gia Trung Đông. Các căn cứ này sẽ được chuyển đổi thành trung tâm huấn luyện chung trong thời gian không quá ba tháng, trong khi Syria tiếp quản các khu vực dân sự tại hai địa điểm.

"Thỏa thuận cho thấy hai nước vẫn cần đến nhau", Alexey Muraviev, nhà nghiên cứu quốc phòng và chiến lược tại Đại học Edith Cowan, Australia, nói với Al Jazeera. Thay vì yêu cầu Nga rút quân khỏi Syria, chính quyền Tổng thống Ahmed al-Sharaa đã chọn đàm phán để tái định hình quan hệ với Moskva.

Chính phủ mới ở Syria có nhiều lý do để xem xét lại hiện diện quân sự của Nga ở nước này, bởi họ từng xác định lợi ích của Moskva "gắn liền với chính quyền Assad". Tuy nhiên, cắt đứt hoàn toàn quan hệ với Nga không đơn giản, bởi nước này đã tạo ra ảnh hưởng đáng kể, ăn sâu vào hệ thống quân sự, kỹ thuật và kinh tế quốc gia Trung Đông.

Aron Lund, nhà nghiên cứu tại viện chính sách Century International chuyên về Trung Đông, cho rằng Syria sẽ gặp rất nhiều khó khăn nếu đoạn tuyệt với Nga, bởi họ đang sở hữu rất nhiều công nghệ quân sự và dân sự có nguồn gốc từ nước này.

Moskva còn có những lợi ích về ngoại giao và kinh tế mà Damascus khó bỏ qua. Nga đang dành cho Syria những hợp đồng bán ngũ cốc và năng lượng giá ưu đãi. Khi nền kinh tế thiệt hại đáng kể sau chiến tranh, chính quyền ông Sharaa có lý do để duy trì một kênh hợp tác với Nga thay vì đóng lại mọi cánh cửa.

Tháng 11/2025, Nga, một trong 5 thành viên thường trực Hội đồng Bảo an, đã bỏ phiếu ủng hộ việc Liên Hợp Quốc gỡ lệnh trừng phạt Tổng thống Sharaa, vốn được áp đặt từ khi ông còn là thủ lĩnh nhóm vũ trang Hồi giáo HTS có liên hệ với tổ chức khủng bố al-Qaeda. Trong khi đó, gia đình ông Assad đang tị nạn tại Nga, khiến Moskva vẫn có vai trò nhất định trong những vấn đề liên quan đến Syria.

Theo Ruslan Trad, nhà phân tích chính trị tại Hội đồng Đại Tây Dương, sau gần hai năm nắm chính quyền, ông Sharaa đã không còn quá bận tâm đến vai trò của Nga trong cuộc chiến trước đây.

"Phe Tổng thống Sharaa từng giao tranh với các lực lượng của ông Assad được Nga hậu thuẫn. Tuy nhiên, ông sau đó đã chọn âm thầm đàm phán, thay vì yêu cầu Nga rời đi", ông Trad cho biết. "Điều này khẳng định một nguyên tắc kinh điển rằng trong chính trị không có kẻ thù vĩnh viễn, chỉ có lợi ích vĩnh viễn".

Với Moskva, bài toán sau khi ông Assad sụp đổ không còn là duy trì chính quyền đồng minh, mà là bảo toàn những lợi ích chiến lược tại khu vực. Tartus đặc biệt quan trọng bởi đây là một trong số ít cơ sở ở vùng biển ấm của hải quân Nga, giúp Moskva duy trì năng lực hậu cần và triển khai lực lượng tại Địa Trung Hải.

Hmeymim cũng có vai trò hỗ trợ hoạt động không quân và hậu cần, nhưng tầm quan trọng của cơ sở này đã giảm từ khi Nga rút phần lớn máy bay và khí tài khỏi Syria.

Theo ông Trad, Nga cần duy trì quân cảng duy nhất tại Địa Trung Hải để triển khai sức mạnh tới châu Phi và khu vực phía đông vùng biển này.

"Vì vậy, hai bên vẫn cần nhau nhưng trên những điều khoản được đàm phán lại, phản ánh vị thế mới của Syria với tư cách bên nắm quyền quyết định trên lãnh thổ", ông Trad cho biết.

Theo các nguồn tin Syria, thỏa thuận mới nhiều khả năng giúp Moskva giữ được lợi ích quan trọng nhất tại Tartus, trong khi giảm bớt sự hiện diện tại Hmeymim. Syria đồng thời tiếp quản sân bay Latakia, đồng nghĩa hoạt động hàng không của Nga tại đây về nguyên tắc sẽ phải có sự chấp thuận từ Damascus.

Thay đổi này diễn ra trong lúc Syria đang ngày càng nghiêng về phía Mỹ và các nước trong khu vực. Chính quyền Sharaa muốn thu hút đầu tư, khôi phục nền kinh tế và thúc đẩy dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt còn lại.

Nếu duy trì nguyên trạng sự hiện diện quân sự của Nga, Syria có thể khó thuyết phục phương Tây rằng Damascus đã thay đổi chính sách đối ngoại. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa Syria muốn tách rời khỏi Nga. Nga cũng có thể trở thành "quân bài mặc cả" giúp Syria gia tăng vị thế khi đàm phán với các đối tác lớn khác.

"Đây không chỉ là vấn đề của Syria", một quan chức Syria nói với National News. "Cục diện địa chính trị khu vực đang thay đổi, và sự hiện diện của Nga tại Syria cũng không thể giữ nguyên như trước".

Theo chuyên gia Muraviev, việc hai bên đạt được thỏa thuận cho thấy Damascus vẫn nhìn thấy lợi ích trong quan hệ với Moskva và không hoàn toàn chịu sức ép từ các bên khác. Chính việc các cuộc đàm phán kéo dài một năm rưỡi cho thấy cả Syria và Nga đều không muốn tiến trình này sụp đổ.

Bộ Ngoại giao Nga ngày 11/8 mô tả thỏa thuận giữa nước này với Syria là bước tiến quan trọng nhằm tăng cường hợp tác quân sự giữa hai nước. Theo đó, thỏa thuận cũng có thể tạo thêm động lực để mở rộng quan hệ Nga - Syria trên nhiều lĩnh vực, dựa trên nền tảng lịch sử lâu dài về tình hữu nghị và quan hệ đối tác.

"Lãnh đạo của cả Nga và Syria đều cho thấy họ rất linh hoạt và thực tế", ông Lund nói.