Họa sĩ Ngô Mạnh Lân được truy tặng Giải thưởng Lớn Dế Mèn

Nghệ sĩ Ngọc Lan, vợ họa sĩ Ngô Mạnh Lân, đại diện gia đình nhận giải thưởng trong buổi lễ diễn ra chiều 22/5 tại Hà Nội.

Theo Hội đồng giám khảo, giải ghi nhận những đóng góp bền bỉ của cố nghệ sĩ, với loạt tác phẩm đã trở thành kinh điển như Chuyện ông Gióng, Mèo con, Trê Cóc, cùng các minh họa nổi tiếng cho Dế Mèn phiêu lưu ký.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa, Chủ tịch Hội đồng giám khảo, nhớ rằng những minh họa Dế Mèn phiêu lưu ký do họa sĩ Ngô Mạnh Lân thực hiện từ năm 1959 được in ấn đẹp mắt, in đậm trong tuổi thơ bạn đọc qua nhiều thời kỳ. Bên cạnh đó, ông còn có nhiều đóng góp quan trọng cho lĩnh vực phim hoạt hình và minh họa sách thiếu nhi.

Họa sĩ Thành Chương, thành viên Hội đồng giám khảo, cho biết ông có nhiều năm gắn bó và làm việc cùng nghệ sĩ Ngô Mạnh Lân trong Hội Mỹ thuật Việt Nam. Trong ký ức của ông, đàn anh không chỉ là một họa sĩ tài năng mà còn là người sống tử tế, chân thành và giàu lòng nhân hậu. "Ông không chỉ vẽ đẹp, vẽ hay mà còn định hình được phong cách riêng biệt, tạo ảnh hưởng sâu rộng tới nhiều thế hệ họa sĩ sau này", họa sĩ cho biết.

Nghệ sĩ Ngô Mạnh Lân sinh năm 1934 tại xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Năm 16 tuổi, ông đến với mỹ thuật, tham gia khóa học đầu tiên của trường Mỹ thuật Việt Nam ở chiến khu Việt Bắc do họa sĩ Tô Ngọc Vân phụ trách. Tốt nghiệp, ông vào phục vụ trong quân đội, từng tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ và có nhiều ký họa kháng chiến. Sau khi hòa bình lập lại, năm 1956, ông được cử đi học khoa Đạo diễn hoạt hình tại Đại học Quốc gia Điện ảnh Liên Xô (cũ). Về nước, ông làm việc tại Xưởng phim Hoạt họa búp bê Việt Nam, nay là Hãng phim Hoạt hình Việt Nam.

Năm 1963, ông ra mắt phim hoạt hình đầu tiên - Một ước mơ. Loạt tác phẩm sau đó của ông như Chuyện ông Gióng, Trê cóc, Con sáo biết nói, Những chiếc áo ấm, Thạch Sanh, Rừng hoa, Bộ đồ nghề nổi giận, Bước ngoặt, Phép lạ hồi sinh liên tục gây tiếng vang. Phim của ông vừa mang tính giáo dục cao, vừa có tính nghệ thuật, là món ăn tinh thần với thiếu nhi Việt Nam những năm 1960.

Ông giành nhiều giải lớn như Bông sen vàng, Bông sen bạc, các bằng khen của ban giám khảo tại các kỳ liên hoan phim Việt Nam. Một trong những phim khẳng định tài năng, phong cách làm phim ấm áp, dung dị mà không kém phần hấp dẫn của ông là Mèo con (dựa theo truyện ngắn Cái Tết của mèo con của nhà văn Nguyễn Đình Thi). Bộ phim được Ủy ban Văn hóa đối ngoại gửi đi tham dự Liên hoan phim quốc tế Rumani năm 1966 và giành giải Bồ nông bạc.

Ngoài làm phim, ông tham gia công tác đào tạo chuyên ngành và viết sách, viết báo về những vấn đề liên quan tới nghệ thuật phim hoạt hình. Ông được phong hàm Phó Giáo sư năm 1991. Bên cạnh công việc đạo diễn, ông còn là một họa sĩ, hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam. Ông đã vẽ nhiều ký họa, tranh sơn dầu, tranh cổ động, bìa tem, bìa sách, truyện tranh.

Nghệ sĩ ba lần vẽ nhân vật Dế Mèn, đầu tiên vào năm 1959, khi bản dịch tiếng Nga tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu ký của nhà văn Tô Hoài được xuất bản tại Liên Xô (cũ). Sau đó, Dế Mèn phiên bản 1972 đã được tác giả chỉnh sửa chân thực hơn, là một trong những hình ảnh Dế Mèn quen thuộc nhất với nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam. Năm 1989, một lần nữa, nghệ sĩ vẽ bìa và minh họa Dế Mèn phiêu lưu ký bản mới. Ông được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 1997 và Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật năm 2007.

Ngoài đời, ông được ngưỡng mộ với cuộc hôn nhân hơn 50 năm bên Nghệ sĩ Nhân dân Ngọc Lan. Ông bà yêu nhau từ những năm 1960, khi mới gặp tại Moskva, Nga, gắn bó cho đến khi ông qua đời năm 2021.

Ngoài Giải thưởng Lớn của họa sĩ Ngô Mạnh Lân, ban tổ chức dịp này trao sáu giải Khát vọng Dế Mèn cho các tác phẩm: 100 cái chân (truyện của Nguyễn Ngọc Thuần, Nhà xuất bản Trẻ), Bà nội kỳ lạ nhứt thế gian (bản thảo truyện dài của Nguyễn Thị Như Hiền), Bộ tranh Việt Nam qua nét vẽ của Hải Nam (họa sĩ Nguyễn Đăng Hải Nam, 16 tuổi), Chú robot tưởng mình là người (truyện của Lê Anh Vinh, Nhà xuất bản Kim Đồng), Series hoạt hình Wolfoo và hệ sinh thái sáng tạo từ phim (do Sconnect Việt Nam sản xuất và phát triển), Yersin- Khúc hát Cá Ông (truyện tranh của Tạ Huy Long, Nhà xuất bản Kim Đồng).

Bốn giải thưởng của Hội đồng giám khảo gồm: Bản thảo tập thơ Bác sách bụng to (tác giả Vũ Ngọc Diệp, 11 tuổi), Bộ tranh Tiếng nói đại dương của họa sĩ nhí Nguyễn Minh Quân, 11 tuổi, Những câu chuyện về công tử mơ mộng cùng chùm tác phẩm về chú mèo (bản thảo tranh truyện của Lê Nhã Uyên, 10 tuổi), nhạc kịch Phép màu của Kurt (Học viện nghệ thuật STARLAB sản xuất).

Giải Dế Mèn do báo Thể thao Văn hóa tổ chức năm 2020, nhằm khích lệ các sáng tác, trình diễn nghệ thuật của thiếu nhi hoặc vì thiếu nhi. Tác phẩm tham dự có thể thuộc nhiều lĩnh vực nghệ thuật, giải trí như: Văn học, điện ảnh, âm nhạc mỹ thuật, sân khấu, nhiếp ảnh, truyện tranh.

Năm đầu tiên, truyện dài Làm bạn với bầu trời (Nguyễn Nhật Ánh) và Chuyện của anh em nhà Mem và Kya (Nguyễn Quang Thiều) cùng nhận giải thưởng cao nhất - Hiệp sĩ. Tuy nhiên, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều từ chối vì nằm trong ban giám khảo. Hai năm tiếp theo, ban tổ chức không tìm được tác phẩm xứng đáng nhận giải thưởng lớn. Năm 2023, nhà văn Trần Đức Tiến được vinh danh Hiệp sĩ Dế Mèn cho tập truyện thiếu nhi Alo!... Cậu đấy à?. Năm 2024, nhà văn Lý Lan nhận giải với cuốn Tự truyện một con heo. Năm ngoái, giải thuộc về nhạc sĩ Phạm Tuyên nhờ những cống hiến trong hơn 50 năm với các sáng tác dành cho thiếu nhi.