Odczytano pierwszy zwój z Herkulanum. To filozoficzny traktat z II wieku p.n.e.

W 79 roku naszej ery jedna z największych katastrof naturalnych w dziejach Europy doprowadziła do zagłady Pompejów oraz pobliskiego Herkulanum. Miasta te zostały pogrzebane pod warstwą żaru i popiołu wyrzuconych przez wulkan Wezuwiusz. W Pompejach, położonych 23 km od dzisiejszego Neapolu, mieszkało 13 tysięcy ludzi, kiedy pył i lawa z wulkanu spadły na miasto, jego mieszkańców i budynki.

W pobliskim Herkulanum gorący pył osiadł między innymi na posesji, która należała prawdopodobnie do teścia Juliusza Cezara. W tej rzymskiej willi znajdowały się zbiory starożytnych tekstów. Ta unikatowa biblioteka przetrwała wraz z przechowywanymi w niej zwojami papirusów. Odkryto je podczas wykopalisk w XVIII wieku. Było ich ponad tysiąc – niektóre ocalały w całości, inne tylko częściowo.

Choć stanowiły one jedno z najważniejszych znalezisk literackich starożytności, przez długie lata pozostawały praktycznie nieczytelne. Tradycyjny czarny tusz, użyty do zapisania tekstów, pod wpływem wysokiej temperatury został zwęglony i niemal zlał się z ciemnym tłem papirusu. Każda próba mechanicznego rozwijania zwojów kończyła się ich zniszczeniem.

Nowoczesne technologie otwierają drogę do przeszłości

Prawdziwy przełom nastąpił w XXI wieku za sprawą projektu Vesuvius Challenge, zainicjowanego w 2023 roku przez Brenta Sealesa, eksperta komputerowego z University of Kentucky, oraz przedstawicieli Doliny Krzemowej. Dzięki udostępnieniu zaawansowanych technologii obrazowania i oprogramowania, badacze z całego świata mogli podjąć próbę odczytania tekstów bez konieczności rozwijania zwojów.

W ramach konkursu pierwszym zespołom udało się zidentyfikować ponad dwa tysiące greckich liter na powierzchni papirusów. Jednak prawdziwie przełomowe rezultaty przyniosły dopiero najnowsze badania zespołu kierowanego przez dr Federicę Nicolardi z Uniwersytetu Neapolitańskiego. Specjaliści po raz pierwszy w historii odczytali w całości tekst zwoju oznaczonego numerem PHerc. 1667.

Zwój PHerc. 1667 – od zniszczonych fragmentów do pełnego tekstu

Historia zwoju PHerc. 1667 jest wyjątkowa. Wcześniejsze próby jego rozwinięcia, podejmowane w XIX wieku oraz w latach 1969 i 80. XX wieku, doprowadziły do uszkodzenia zewnętrznych warstw. Pozostała jedynie zwarta wewnętrzna część o wysokości około 8 cm, podczas gdy pierwotnie zwój miał 19–24 cm. Dzięki cyfrowemu rozwinięciu, badacze uzyskali powierzchnię zapisu o długości około 1,4 metra, obejmującą aż 22 kolumny tekstu w języku greckim.

Jak informują organizatorzy Vesuvius Challenge, "odzyskany tekst jest filozoficznym traktatem o etyce". Analizy wskazują, że jest to dzieło stoickie, skupiające się na naturze ludzkiej, impulsach oraz moralnym rozwoju człowieka. W ostatniej zachowanej kolumnie pojawia się imię Arystokreona, siostrzeńca i ucznia słynnego stoika Chryzypa. Zestawienie języka, tematyki i wspomnianych postaci pozwoliło naukowcom datować traktat na II wiek p.n.e.

Zaawansowane metody badawcze – od promieniowania rentgenowskiego po sztuczną inteligencję

Kluczowym elementem sukcesu było zastosowanie nowoczesnych technik obrazowania. Zwój został zeskanowany przy użyciu promieniowania rentgenowskiego o bardzo wysokiej rozdzielczości. Uzyskane dane pozwoliły zrekonstruować układ zwiniętego papirusu, a następnie „spłaszczyć” go do postaci cyfrowej, umożliwiającej odczytanie tekstu. Na tym etapie wykorzystano także algorytmy uczenia maszynowego, które pozwoliły wydobyć niemal niewidoczne ślady starożytnego atramentu.

Jak podkreślają naukowcy, opracowana metoda została już niezależnie zweryfikowana i może być stosowana do odczytywania kolejnych zwojów z Herkulanum. To otwiera nowy rozdział w badaniach nad starożytną literaturą i filozofią.

Nowa era w poznawaniu starożytnej myśli

Odczytanie w całości pierwszego zwoju papirusowego z Herkulanum to wydarzenie o ogromnym znaczeniu dla nauki. Dzięki połączeniu archeologii, filologii klasycznej i najnowszych technologii cyfrowych, udało się przywrócić do życia tekst, który przez wieki był uznawany za bezpowrotnie utracony.

Odkrycie to daje nadzieję na poznanie kolejnych dzieł filozoficznych i literackich, które od dwóch tysięcy lat czekają na swoją kolej w zwęglonych zwojach z Herkulanum.