Upał a leki: Ekspertka ostrzega przed ryzykiem odwodnienia i obciążenia organizmu

Upał obciąża organizm nie tylko wtedy, gdy brakuje płynów. Niektóre leki mogą nasilać utratę wody, obniżać ciśnienie, a także obciążać nerki i serce. Skutkiem może być osłabienie, omdlenie, a u części osób także dolegliwości wieńcowe. Kiedy i jak należy reagować, tłumaczy ekspertka.

W czasie upału organizm musi oddawać nadmiar ciepła, utrzymać ciśnienie i radzić sobie z utratą wody. U osób przewlekle chorych, szczególnie po 75. roku życia, z niewydolnością serca, cukrzycą, chorobą nerek albo wielolekowością, ta równowaga może łatwo się zachwiać.

- Już sam upał jest zagrożeniem, ale szczególnie niebezpieczne jest połączenie: upał plus odwodnienie plus wielolekowość. Kilka elementów splata się wtedy w mechanizm, w którym zaczyna robić się problem - tłumaczy w rozmowie z tvn24.pl prof. dr hab. n. med. Agnieszka Neumann-Podczaska, specjalistka w dziedzinie geriatrii, gerontologii i farmakoterapii.

Ekspertka wyjaśnia, które grupy leków w czasie upału wymagają szczególnej ostrożności, dlaczego preparaty bez recepty mogą obciążyć nerki, i obala mit, że elektrolity są dobre dla każdego. Podkreśla też najważniejsze: leków nie wolno odstawiać na własną rękę.

Diuretyki w upał. Ryzyko odwodnienia i spadku ciśnienia

Pierwszą grupą leków, na którą prof. Neumann-Podczaska zwraca uwagę podczas upałów, są diuretyki, czyli leki moczopędne stosowane m.in. w leczeniu nadciśnienia tętniczego i niewydolności serca. - To bardzo częsta grupa leków. Diuretyki zwiększają wydalanie wody i elektrolitów z organizmu, przede wszystkim sodu. A kiedy tracimy sód, spada nam również ciśnienie - wyjaśnia.

W upał organizm traci wodę także przez pocenie. Jeśli do tego dochodzi działanie leku moczopędnego, rośnie ryzyko odwodnienia, spadków ciśnienia, zawrotów głowy i omdleń, zwłaszcza u pacjentów z nadciśnieniem, niewydolnością serca i osób starszych.

Nie oznacza to jednak, że w czasie upału leki moczopędne można odstawić na własną rękę. - Lek moczopędny przyjmujemy po to, żeby utrzymać ciśnienie w normie. Jego odstawienie i zwyżka ciśnienia w czasie upału mogą być groźniejsze. Decyzję o zmianie terapii zawsze trzeba skonsultować z lekarzem - zaznacza ekspertka.

Beta-blokery i leki na serce. Dlaczego w upał łatwiej o osłabienie?

Wysoka temperatura obciąża układ krążenia, dlatego znaczenie mają także beta-blokery, czyli grupa farmaceutyków powszechnie stosowanych w kardiologii, m.in. w chorobie niedokrwiennej serca, zaburzeniach rytmu i nadciśnieniu. - Beta-blokery powodują, że podczas wysokich temperatur ograniczona jest fizjologiczna odpowiedź organizmu na wysiłek i przegrzanie. Niektórzy pacjenci stosujący takie leki szybciej się męczą i mogą odczuwać większe osłabienie - mówi ekspertka.

Niepokoić powinny zawroty głowy, spadki ciśnienia, omdlenia i kołatanie serca. - Pacjenci czasem opisują to tak, jakby serce było "ptakiem w klatce". To może być odruchowa tachykardia: organizm próbuje wyrównać to, że na obwodzie ma zbyt niskie ciśnienie - tłumaczy prof. Neumann-Podczaska.

- Taki objaw, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu osłabienie, mała ilość oddawanego moczu albo spadek ciśnienia, powinien być sygnałem alarmowym - podkreśla ekspertka. Jeśli dochodzi do omdlenia, trudności w kontakcie, bardzo niskiego ciśnienia, braku moczu przez wiele godzin albo wysokiej temperatury ciała, potrzebna jest pilna pomoc medyczna.

Insulina w czasie upału. Przegrzany lek może działać słabiej

Szczególnej ostrożności w czasie upałów wymagają pacjenci z cukrzycą leczeni insuliną, zwłaszcza jeśli noszą pen przy sobie, żeby podać dawkę poza domem. - Wysoka temperatura wpływa zarówno na sam lek, jak i na organizm pacjenta. Mamy tu więc dwa problemy jednocześnie - mówi prof. Neumann-Podczaska.

Dotyczy to osób z cukrzycą typu pierwszego, ale także pacjentów z cukrzycą typu drugiego. - Insulina jest preparatem biologicznym, bardzo wrażliwym na temperaturę. Jeśli zostanie przegrzana, może utracić swoje właściwości. Dlatego absolutnie nie wolno zostawiać jej w nagrzanym aucie. Należy stosować etui termiczne i częściej kontrolować glikemię - wyjaśnia ekspertka.

Jak tłumaczy prof. Neumann-Podczaska, przy odwodnieniu i przegrzaniu leku glikemia może wzrosnąć mimo podania tej samej dawki insuliny.

Antydepresanty, leki przeciwpsychotyczne i przeciwalergiczne

Ostrożności w upałach mogą wymagać także niektóre leki przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne i przeciwalergiczne. - Niektóre leki przeciwdepresyjne zaburzają termoregulację. Dotyczy to m.in. trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych, takich jak amitryptylina, doksepina czy klomipramina, ale także części leków z grupy SSRI oraz inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny. Mogą ograniczać pocenie, a pocenie jest jedną z podstawowych reakcji, dzięki którym organizm odprowadza ciepło. Jeśli ten mechanizm jest osłabiony, rośnie ryzyko przegrzania - mówi prof. Neumann-Podczaska.

W sezonie pylenia wiele osób regularnie sięga też po leki przeciwalergiczne. Tu również znaczenie ma wybór preparatu. - Warto wybierać leki nowocześniejsze, drugiej generacji, ponieważ starsze preparaty, takie jak hydroksyzyna czy klemastyna, mogą powodować senność, ograniczać pocenie i zaburzać termoregulację - tłumaczy ekspertka.

Leki przeciwbólowe bez recepty. W upał mogą obciążyć nerki

Prof. Neumann-Podczaska zwraca uwagę także na preparaty, które wielu pacjentów traktuje jako "zwykłe", bo są dostępne bez recepty. Chodzi o niesteroidowe leki przeciwzapalne. - Szczególnie zwracam uwagę na ibuprofen, ponieważ jest dostępny bez recepty także w dużych dawkach, nawet 600 mg - mówi ekspertka.

I dodaje, że problem pojawia się zwłaszcza wtedy, gdy odwodniony pacjent przyjmuje leki przeciwnadciśnieniowe i diuretyki, a do tego samodzielnie dokłada lek przeciwbólowy. - Z jednej strony mamy czynnik środowiskowy, czyli upał, z drugiej - diuretyk, który nasila utratę wody, a z trzeciej pojawia się niesteroidowy lek przeciwzapalny, który w tym kontekście może zwiększać nefrotoksyczność. To bardzo groźna interakcja, bo rośnie ryzyko ostrej polekowej niewydolności nerek - podkreśla prof. Neumann-Podczaska.

Dlatego w czasie fali upałów lepiej nie dokładać leków "na własną rękę", zwłaszcza przeciwbólowych, uspokajających, nasennych czy starszych preparatów przeciwalergicznych.

Elektrolity w upał. Kiedy mogą zaszkodzić?

W upały wiele osób sięga po elektrolity, ale prof. Neumann-Podczaska podkreśla, że nie są one rozwiązaniem dla każdego. - Można niechcący przesadzić - mówi.

Preparaty elektrolitowe zawierają m.in. sód i potas. - Jeśli pacjent traktuje je jak codzienny napój, może sobie zaszkodzić, zwłaszcza przy chorobach serca lub nadciśnieniu - podkreśla ekspertka.

Jak opowiada, jeden z jej pacjentów, obciążony chorobami serca i nadciśnieniem, po założeniu stentów, zgłosił się z bólem w klatce piersiowej i gorszą tolerancją wysiłku. Nie powiedział jednak, że od kilku dni pije duże ilości elektrolitów. - Okazało się, że pogorszenie wynikało z nadmiaru sodu, który zatrzymuje wodę, zwiększa objętość w naczyniach, dociąża układ krążenia i serce. W konsekwencji mogą pojawić się nawet dolegliwości o charakterze wieńcowym - tłumaczy.

Dlatego, jak mówi ekspertka, jeśli w badaniach nie stwierdzono niedoboru jonów, nie ma potrzeby rutynowego picia dużych ilości preparatów elektrolitowych. Wystarczy woda, pita regularnie małymi łykami.

Jak przechowywać leki w czasie upałów?

W czasie upałów leki trzeba chronić przed przegrzaniem. Większość preparatów przechowywanych w temperaturze pokojowej nie powinna być narażana na temperaturę powyżej 25 stopni Celsjusza. - Nie należy trzymać leków na parapecie. Najlepsze jest suche, zacienione miejsce. Łazienka nie jest dobrym pomysłem, bo jest tam wilgoć - mówi prof. Neumann-Podczaska.

Ekspertka przestrzega też przed automatycznym wkładaniem leków do lodówki. - Robimy to tylko wtedy, gdy producent zaleca przechowywanie w temperaturze od 2 do 8 stopni - wyjaśnia.

I podkreśla, że szczególnej ostrożności wymagają insulina, szczepionki i część preparatów okulistycznych po otwarciu. Jeśli lek zmienił kolor, zmętniał, pojawił się osad albo zmieniła się jego konsystencja, nie należy go używać.