Terwijl de oorlog in Iran de Straat van Hormuz, een van de belangrijkste scheepvaartroutes ter wereld, blijft ontwrichten, is een ander strategisch knelpunt duizenden kilometers verderop ook een nieuw brandpunt van strijd geworden, namelijk het Panamakanaal, een belangrijke doorgang die de Atlantische en de Stille Oceaan met elkaar verbindt.
De laatste ronde van confrontaties vond vorige week plaats bij de Verenigde Naties. De Verenigde Staten hebben gewaarschuwd dat de groeiende invloed van China rond het Panamakanaal de mondiale handel en veiligheid zou kunnen bedreigen.
Peking weerlegt de bewering en beschuldigt Washington ervan het als excuus te gebruiken om de controle over het kanaal uit te breiden.
Panama, ingeklemd tussen de twee landen, bevestigde opnieuw zijn soevereiniteit over het kanaal en benadrukte dat het kanaal voor altijd neutraal zou blijven.
Wat is het Panamakanaal? Hoe werkt het?
Het Panamakanaal is een 80 kilometer lange kunstmatige waterweg die de landengte van Panama overspant en de Atlantische en de Stille Oceaan met elkaar verbindt.
Schepen hoeven niet langer een omweg te maken rond Kaap Hoorn, het zuidelijkste puntje van Zuid-Amerika, waardoor de reisafstanden aanzienlijk worden verkort en de transportkosten worden verlaagd.
Wanneer schepen het kanaal gebruiken, moeten ze tol betalen op basis van factoren zoals de grootte, het type schip en de lading. Het Egyptische Suezkanaal gebruikt ook een soortgelijk tolsysteem.
Het Panamakanaal maakt gebruik van een systeem van sluizen om schepen boven zeeniveau naar het Gatun-meer te tillen en ze vervolgens geleidelijk aan de andere kust naar zeeniveau te laten zakken. Elk schip dat door het kanaal vaart, gebruikt miljoenen liters zoet water uit het Gatun-meer en nabijgelegen reservoirs.
Deze afhankelijkheid van zoet water maakt het kanaal kwetsbaar voor droogte. Wanneer het waterpeil daalt, kunnen autoriteiten de maximale diepgang van schepen beperken, waardoor schepen worden gedwongen de laadcapaciteit te verminderen en de transportcapaciteit van de gehele waterweg te verminderen.
Waarom neemt het aantal schepen dat door het kanaal vaart toe?
Uit gegevens van de Baltic International Shipping Association (Bimco), 's werelds grootste internationale scheepvaartvereniging, blijkt dat het totale aantal schepen dat het Panamakanaal passeert vanaf eind mei met 8% is gestegen op jaarbasis, met een gemiddelde van 38 schepen per dag, wat dicht bij de maximale capaciteit van het kanaal ligt.
Bimco wees er ook op dat in de vijf weken na het uitbreken van de oorlog met Iran het aantal passagiers dat via het Panamakanaal passeerde met 16% op jaarbasis steeg.
De Straat van Hormuz vervoert ongeveer een vijfde van de oliehandel in de wereld. Omdat de gevechten het voor schepen moeilijker maken om de waterweg te passeren, hebben Aziatische kopers zich steeds meer tot leveranciers aan de Amerikaanse Golfkust gewend voor ruwe olie en geraffineerde producten.
Veel van deze goederen reizen via het Panamakanaal tussen de Atlantische en de Stille Oceaan, waardoor de vraag tijdens de kanaalverkeersuren toeneemt.
De toename van het bootverkeer heeft ook geleid tot langere wachttijden, hevigere concurrentie om gereserveerde toegangsslots en recordpremies voor voorrangstoegang. Exploitanten hebben naar verluidt miljoenen dollars betaald op veilingen om sneller door het kanaal te komen.
Orlando J Pérez, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit van Noord-Texas in Dallas, zei: "Panama is geen knelpunt wat betreft transportvolume zoals Hormuz. De aard van de dingen die het vervoert is anders: het is goed voor ongeveer 5% van de mondiale handel over zee, maar bijna 40% van het containervervoer in de Verenigde Staten passeert hier."
"Hormuz is een knelpunt op energiegebied en Panama een knelpunt in de toeleveringsketen van een grote economie. Beide zijn belangrijk."
Het Panamakanaal wordt ook geconfronteerd met toenemende milieuproblemen.
De waterstanden in het Gatun-meer blijven onder het historische gemiddelde, wat de Panama Canal Authority ertoe aanzet diepgangsbeperkingen op te leggen aan schepen. Ambtenaren brachten de situatie in verband met de verminderde regenval als gevolg van een bredere klimaatverandering, waaronder El Niño.
De beperkingen herinneren opnieuw aan de ernstige droogte in 2023. Destijds was het aantal passerende schepen beperkt, waardoor een groot aantal schepen lang moest wachten en de toeleveringsketens ontwricht raakten.
Analisten waarschuwen dat als het waterpeil verder daalt, het kanaalverkeer opnieuw kan worden beperkt, waardoor de wereldhandel onder grotere druk komt te staan.
Wat is de geschiedenis van het Panamakanaal?
De Verenigde Staten bouwden het Panamakanaal in het begin van de 20e eeuw en bleven het kanaal en de omliggende Panamakanaalzone controleren tot 1977, toen onderhandeld werd over het Torrijos-Carter-verdrag tijdens de ambtsperiode van de Amerikaanse president Jimmy Carter, waarin een tijdschema werd vastgelegd voor de overdracht van de controle over het kanaal naar Panama.
De overdracht werd voltooid op 31 december 1999.
Tegenwoordig exploiteert de Panama Canal Authority de waterweg onder een verdrag dat de neutrale status van het kanaal en de internationale scheepvaartrechten op doorvaart garandeert.
Welke zorgen hebben de Verenigde Staten over China?
Het geschil gaat niet zozeer over wie de eigenaar van het kanaal is, maar over wie er invloed op heeft.
Het in Hongkong gevestigde CK Hutchison Holdings exploiteert al tientallen jaren via zijn Panamese Ports Company de havens van Balboa en Cristobal aan de Pacifische en Atlantische ingangen van het kanaal op basis van concessieovereenkomsten met de Panamese regering.
Hoewel noch CK Hutchison, noch China betrokken is bij de exploitatie van het Panamakanaal zelf, maken Amerikaanse functionarissen zich steeds meer zorgen over de aanwezigheid van met China verbonden bedrijven rond het kanaal, met name in havens, logistiek en transportinfrastructuur.
De spanningen liepen eerder dit jaar verder op toen het Hooggerechtshof van Panama oordeelde dat het juridische kader waarop de concessie van CK Hutchison Ports was gebaseerd, ongrondwettelijk was.
“Washington beschouwt met China verbonden havenexploitanten als een vestigingsplaats in de buurt van een strategische troef die de Verenigde Staten ooit controleerden; Peking is van mening dat Panama, als klein land, onder druk wordt gezet om een legitiem contract ongedaan te maken”, aldus Perez.
Hij voegde eraan toe dat de neutraliteit van het kanaal nu op de proef wordt gesteld.
Jorge Heine, emeritus hoogleraar aan het Instituut voor Internationale Studies van de Universiteit van Chili, beschreef de controverse echter als ‘volkomen onnodig’ en wees erop dat de betrokkenheid van CK Hutchison bij havenactiviteiten rond het Panamakanaal teruggaat tot 1997, een paar maanden voordat de soevereiniteit van Hong Kong aan China werd overgedragen.
"Het enige wat ze doen is containers en daarmee samenhangende havenactiviteiten beheren", zei hij. "Ze exploiteren het kanaal zelf niet."
De Amerikaanse president Donald Trump heeft herhaaldelijk verklaard dat de invloed van China in Panama te groot is geworden en heeft voorgesteld dat de Verenigde Staten de controle over het Panamakanaal zouden kunnen herwinnen, maar Panama heeft dit idee krachtig afgewezen.
De regering-Trump heeft Peking er ook van beschuldigd wraak te nemen door de inspecties van schepen onder Panamese vlag in Chinese havens te verhogen.
Hoe reageert China?
In april van dit jaar beschreef de woordvoerder van het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken, Lin Jian, de beschuldigingen als “uit het niets gemaakt en verwarrend tussen goed en kwaad” en beschuldigde Washington van “pan-politisering en pan-veiligheid” van de havenkwestie.
Hij vroeg zich retorisch af: ‘Wie heeft het Panamakanaal lange tijd bezet, is Panama met wapens binnengevallen en heeft moedwillig de soevereiniteit en waardigheid van Panama vertrapt? Wie begeert het Panamakanaal, probeert een internationale waterweg die permanent neutraal zou moeten zijn in een eigen waterkanaal te veranderen, en veracht de soevereiniteit van regionale landen? Het antwoord ligt voor de hand.’
Peking zegt dat het de soevereiniteit van Panama en de neutrale status van het kanaal respecteert.
In augustus vorig jaar bekritiseerde Fu Cong, de permanente vertegenwoordiger van China bij de Verenigde Naties, tijdens een openbaar debat bij de Verenigde Naties de Verenigde Staten: “De Verenigde Staten verzinnen leugens en vallen China aan zonder enige reden, alleen maar om excuses te vinden voor hun controle over het kanaal.”
Ondertussen benadrukte de Panamese president José Raúl Mulino de soevereiniteit van Panama over het kanaal en beschreef hij de neutrale status van het kanaal als "de enige en beste verdediging" tegen individuele en mondiale bedreigingen.
Wat voedt de controverse?
De kleine en middelgrote landen en regio's die verantwoordelijk zijn voor het beheer van deze knelpunten, zoals Panama, Jemen en de Golfstaten, moeten vaak de "kosten van geschillen over grote machten dragen, maar hebben weinig mogelijkheden om zich daar buiten te houden".
