Bir asırdan fazla süre önce, petrol Körfez'in çehresini değiştirmeden önce ticari tekneler, yanlarında mal, tüccar ve sermaye taşıyarak güney İran ve Dubai limanları arasındaki suları geçiyordu.
Bu ticaretin niteliği değişti ve kapsamı genişledi. Büyük bir kısmı konteynerlere, serbest bölgelere, nakliye ve döviz şirketlerine taşınmış ve Jebel Ali Limanı bölgenin en büyük ticaret merkezlerinden biri olarak ortaya çıkmıştır. Ancak "dhow" adı verilen ahşap gemiler tamamen ortadan kalkmadı; gıda maddeleri, elektrikli aletler ve çeşitli tüketim mallarını İran limanlarına taşımaya devam etti.
Onlarca yıl süren yaptırımlara ve siyasi gerilimlere göğüs geren bu ilişki, bugün en zorlu sınavlarından biriyle karşı karşıya.
BAE, Tahran'ı deniz seyrüseferini hedef aldığını ve denize düştüğünü söylediği iki balistik füzeyi fırlatmakla suçlamasının ardından İran ile tüm ticari faaliyetlerin, ticari alışverişin ve finansal işlemlerin bir sonraki duyuruya kadar askıya alındığını duyurdu.
İran, iki füzeyi fırlatmanın sorumluluğunu reddetti ve BAE'nin suçlamalarını "temelsiz" olarak nitelendirdi.
Ancak Dubai'nin İran'ın dünyaya açılan en önemli ticari ve finansal kapılarından biri olduğu göz önüne alındığında, kararın yansımaları tam olarak uygulandığı takdirde malların taşınmasının ötesine geçebilir.
Bu ilişkinin gerçek boyutu nedir? BAE bu kapıyı kapatabilir mi, İran buna alternatif bulabilir mi?
İran ile Emirlikler arasındaki ticari bağlar, 1971'de BAE'nin kuruluş ilanından önce gerçekleşti. Yeni devlet, şehrin konumundan ve açık ticaret politikalarından yararlanarak ve geldikleri limanlarla bağlantılarını koruyarak çoğu Dubai Körfezi çevresine yerleşen çok sayıda İranlı tüccara ev sahipliği yaptı.
1979'da İslam Cumhuriyeti'nin kurulması bu bağları koparmadı ancak devrim, yeni bir İranlı tüccar ve profesyonel dalgasını Dubai'ye itti. İran-Irak savaşı sırasında Abu Dabi, Irak'ı desteklemek için Körfez pozisyonuna yönelirken, Dubai, güvenlik hesapları ile ticari çıkarlar arasındaki dengenin on yıllar boyunca sürmesi nedeniyle İran için önemli bir ticaret ve tedarik noktası olmayı sürdürdü.
Güvenlik Konseyi'nin 2006'da uygulamaya koyduğu ve 2010'da sıkılaştırdığı yaptırımlarla büyük bir ekonomik sınav geldi. BAE, İran'la bağlantılı şirketler ve transferler üzerindeki denetimini güçlendirdi, şirketleri kapattı ve yaptırımlara tabi kuruluşların hesaplarını dondurdu. Dubai'nin İran'la ticareti 2011'de 9,8 milyar dolardan 2012'de 6,8 milyar dolara düştü ama durmadı.
Daha sonra 2015 nükleer anlaşması, ABD Başkanı Donald Trump'ın 2018'de anlaşmadan çekilip yaptırımları yeniden uygulamaya koymasının ardından yeni bir baskı altına girmeden önce ilişkiye bir nefes alma alanı sağladı. Ancak Dubai, İran'ın küresel pazarlara açılan kapısı olma rolünü sürdürdü.
Dünya Ticaret Örgütü tarafından bildirilen verilere göre BAE, 2024 yılında İran'ın Çin'den sonra ikinci en büyük ticaret ortağı ve ülkenin ithal ettiği malların yüzde 30,6'sı buradan geldiği için ithalatının en büyük kaynağıydı ve aynı zamanda ihracatın da üçüncü büyük varış noktasıydı.
İran'la ABD-İsrail savaşının patlak vermesinden bu yana, bölgedeki diğer tüm ülkelerden daha fazla yaklaşık üç bin füze ve drone saldırısına maruz kalan BAE, kendisini İran'ın tepkisinde ön saflarda buldu.
Savunması bunların büyük çoğunluğunu engelledi ancak saldırılarda 15 kişi öldü, yüzlerce kişi yaralandı. On binlerce yabancı da geçici de olsa ülkeyi terk etti; turizm, havacılık ve ticaret etkilendi.
BAE, İran'la ticarete büyük kısıtlamalar getirdi ve iki ülke arasındaki doğrudan nakliye hareketi kesintiye uğradı. Ancak Haziran ayında ABD ve İran arasında varılan mutabakat zaptı, bazı kanalları yeniden açarak Emirlik topraklarına yönelik saldırılarda keskin bir düşüşle aynı zamana denk geldi.
Financial Times, ahşap gemilerin Dubai'den İran'a mal taşımak üzere geri döndüğünü, bazı İran uçuşlarının yeniden başladığını ve oturma izni olan binlerce İranlının geri dönmesine izin verildiğini bildirdi.
Ancak bu yol hızla değişti. Son haftalarda İran, Hürmüz Boğazı'nda ADNOC tarafından işletilen gemilere saldırmakla suçlandı ve ardından Salı günü iki füzenin fırlatılması, bölge sakinlerinin birkaç ay içinde telefonlarına aldığı bu türden ilk acil durum uyarısına yol açtı.
Abu Dabi'de yaşayan uluslararası ilişkiler uzmanı Elie Hindi, BAE'nin İran'la ticari ve finansal işlemleri askıya alma kararının, Körfez devletinin sakinlik ve kontrol altına alma girişimlerinden ekonomik baskı kullanmaya geçişini yansıttığına inanıyor.
Körfez ülkelerinin ekonomilerini ve imajlarını istikrar, açıklık ve ticaret alışverişi üzerine inşa ettiklerini, dolayısıyla "ülkeye yönelik varoluşsal bir tehdit" hissetmedikleri sürece bu çıkarlardan kolay kolay vazgeçmeyeceklerini söylüyor.
Ticaretin askıya alınması, mutabakat zaptı sona erdikten birkaç gün sonra geldi ve Washington'un İran üzerindeki baskısını sıkılaştırdığına dair belirtilerle aynı zamana denk geldi. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, BAE Ulusal Güvenlik Danışmanı Şeyh Tahnoun bin Zayed ile bölgenin güvenliği ve Hürmüz'de seyrüsefer özgürlüğünü görüştü. Kararın Washington ile koordineli olarak alındığına dair açıklanmış bir gösterge yok.
İki ülke arasındaki ticaret hacmini tek bir rakamla belirlemek zordur. BAE'nin Birleşmiş Milletler Uluslararası Ticaret Üssü'ne sunduğu verilere göre İran'la toplam kayıtlı ticareti 2024 yılında yaklaşık 6,6 milyar dolara ulaştı.
Ancak İran'ın uluslararası kuruluşlara bildirdiği veriler, BAE'den ithalatın yaklaşık 21 milyar dolar, ihracatın ise 7 milyarın üzerinde, yani 28 milyar doların üzerinde olduğunu gösteriyor.
Bu boşluk, yeniden ihracatın ve serbest bölge ticaretinin kayıt altına alınmasına yönelik farklı yöntemlerin yanı sıra, menşe ülke veya sevkıyatın belirlenmesine yönelik farklı yöntemlerin yanı sıra farklı zaman dilimlerini ve gümrük değerleme yöntemlerini de yansıtabilir. Ancak kapsamının genişliği aynı zamanda, bir kısmı aracılar ve yeniden ihracat merkezlerinden geçen ticari bir ilişkiyi ölçmenin zorluğunu da yansıtıyor.
İranlı ekonomist Nader Habibi, BAE'nin öneminin, limanlarına gelen ve daha sonra İran'a gönderilen mallarla sınırlı olmadığını, daha ziyade İranlı sakinlerin ve şirketlerin ülke içindeki şirketlerin yurtdışıyla olan ilişkilerini kolaylaştırmadaki rolünü de içerdiğini söylüyor. Bu faaliyetin büyük bir kısmının yaptırımlara tabi olmayan malların meşru ticareti olduğunu, bazı şirketlerin ise yaptırımlara tabi kuruluşlar için paravan olarak çalıştığını veya sıradan İran şirketlerinin küresel pazarlarla başa çıkmasına yardımcı olduğunu açıklıyor.
BAE'nin rolü mallarla sınırlı değil. İran bankalarının küresel finansal sistemin çoğundan kopmasıyla ithalatçılar ve ihracatçılar, ödemelerini dirhem cinsinden yapmak için BAE'deki döviz şirketlerine ve komisyonculara güveniyor.
Habibi, bu şirketlerin doğrudan veya hawala sistemi aracılığıyla İran'ın diğer ülkelerle olan ticaretine ilişkin ödemelerin yapılmasına yardımcı olduğunu söylüyor. İran'da “dirhem piyasası” olarak bilinen bölgede dolaşan paranın fiyatı, riyalin değerini etkileyen göstergelerden biri haline geldi.
Askıya almanın döviz ve havale şirketlerine sıkı bir şekilde uygulanması halinde etkisi, malları Emirliklerden geçmeyen ancak ödemelerinin ödenmesi için Dubai'ye bağlı olan ticarete kadar uzanabilir.
Habibi şöyle diyor: "BAE ile İran arasındaki ilişkilerde en önemli faktör uygulama olmaya devam ediyor, yani BAE hükümetinin bu kısıtlamaları uygulamaya nasıl karar vereceği."
Kendisi, önceki kısıtlama turlarının, bazılarının aracı şirketlere ve dolaylı finansal ve ticari yollara kayabileceği için resmi kanalların kapatılmasının akışları tamamen durdurmadığını gösterdiğini doğruladı.
Etkilerine gelince, bunların ilk olarak gıda, ilaç, elektronik cihazlar, araba yedek parçaları ve yem dahil olmak üzere Emirliklerden geçen mal ve girdilere bağımlı sektörlerde ortaya çıkması muhtemel. Bu ürünler piyasadan kaybolmayabilir ancak daha uzun rotalar ve daha fazla aracı yoluyla gelebilirler, bu da tüketiciler ve fabrikalar açısından maliyetlerini artırır.
Onlarca yıl süren yaptırımlar sırasında İran, alternatif yollar arama konusunda deneyim kazandı. Habibi bunu "yirmi yılı aşkın süredir devam eden bir kedi fare oyunu" olarak tanımlıyor; çünkü esnek ağlar, kendilerine bir kanal kapatıldığında başka bir ülkede finansal bağlantı kurmaya çalışıyor.
Al-Hindi, ilişkilerin mutlaka geri dönüşü olmayan noktaya ulaştığına inanmıyor. "Siyasette geri dönüşü olmayan hiçbir nokta yoktur" diyor ve coğrafya ve tarihin eninde sonunda iki partiyi aynı masaya getirebileceğini belirtiyor.
Ancak şunu da ekliyor: "Bir şeyler kırıldı ve güven tamamen kayboldu ve onu yavaş yavaş inşa etmeye geri dönmeliyiz."
Dolayısıyla soru, ticaretin geri dönüp dönmeyeceği değil, Dubai Kapısı'nın kapatılmasının uzaması durumunda ne zaman, hangi hacimde geri döneceği ve ne kadarının başka yollara kayacağı olabilir.
