Dilin Düşünce ve Algı Üzerindeki Etkisi: Sapir-Whorf Hipotezi'nden Yapay Zekâya

1930'lu yıllarda Amerikalı dilbilimci Benjamin Lee Whorf ilginç bir gözlem ortaya attı. Sigorta müfettişi olarak çalışırken bazı iş kazalarını inceliyordu. İnsanların davranışları üzerinde kelimelerin beklenmedik bir etkisi olabileceğini fark etti. “Boş” olarak işaretlenmiş benzin varillerinin çevresinde çalışanlar daha dikkatsiz davranıyor, sigara içiyor, ateş yakıyordu. Oysa variller tam anlamıyla boş değildi. İçlerinde son derece yanıcı benzin buharı bulunuyordu. İnsanlar “boş” kelimesini görünce tehlikenin geçtiğini düşünüyordu.

Whorf bu gözlemden hareketle oldukça iddialı bir fikir geliştirdi. Hocası Edward Sapir ile birlikte anılan bu görüşe göre insanlar dünyayı olduğu gibi değil, dillerinin izin verdiği ölçüde algılıyordu. Daha sonra Sapir-Whorf Hipotezi olarak anılacak bu düşünce, dilin yalnızca düşünceleri ifade eden bir araç olmadığını, düşüncenin kendisini de şekillendirdiğini ileri sürüyordu.

DİL VE ALGI

Bu fikir uzun yıllar boyunca hem büyük ilgi gördü hem de yoğun eleştirilere uğradı. Günümüzde dilbilimcilerin çoğu, dilin düşünceyi bütünüyle belirlediği görüşünü kabul etmiyor. Ancak dilin algımızı etkilediği konusunda önemli kanıtlar bulunduğunu düşünüyorlar.

Dilin dünyayı değiştirdiğini söylemek iddialı gelebilir ama bazen dikkatimizi nereye çevireceğimizi belirlediği kesin gibidir. Bunun ilginç örneklerinden biri renkler: Araştırmalar, bir renk tonu için ayrı bir kelimeye sahip olan insanların o tonu ayırt etmekte daha başarılı olduğunu gösteriyor. Sanki kelime, gözün gördüğünü biraz daha görünür hâle getiriyor. İnsan, ismini koyabildiği şeyi daha kolay fark etmeye başlıyor.

Dil yalnızca nesneleri değil, olayları da başka türlü gösterir. Bir eyleme “hata” mı diyeceğiz, “ihmal” mi? Bir ekonomik durumu “kriz” olarak mı tanımlayacağız, “dalgalanma” olarak mı? Bir göç hareketi “sığınma” mı olacak, “istila” mı? Kelimeler yalnızca tarif etmez, aynı zamanda yorumlar.

SİLİKLEŞEN DÜŞÜNCELER

George Orwell bu olasılığı “1984” romanında çarpıcı biçimde anlatmıştı. Romandaki iktidar, insanların düşünme kapasitesini sınırlandırmak için dili küçültmeye çalışıyordu. Çünkü bazı kelimeler kaybolduğunda, bir süre sonra onları ifade eden düşünceler de silikleşmeye başlayacaktı. Özgürlüğü tarif edecek sözcükler kalmazsa özgürlüğü talep etmek de zorlaşacaktı.

Belki de bu yüzden siyaset yalnızca olaylar üzerinden değil, kelimeler üzerinden de yürür. Bir olayı nasıl isimlendirdiğiniz, onu nasıl değerlendireceğinizi büyük ölçüde belirler. Tarih boyunca iktidarlar, muhalefetler, ideolojiler ve toplumsal hareketler önce kavramları ele geçirmeye çalışmıştır.

Sosyal medyada bunun sayısız örneğini görüyoruz. İnsanlar çoğu zaman aynı olaya bakıyor ama farklı kelimeler kullandıkları için farklı gerçekliklerde yaşıyorlar. Bir topluluğun “reform” dediğine başka bir grup “tasfiye” diyor. Birinin “güvenlik önlemi” olarak gördüğünü diğeri “özgürlük kısıtlaması” olarak tanımlıyor. Tartışma çoğu zaman olaylardan önce kullanılan sözcükler üzerinde yaşanıyor.

Demokrasilerde en büyük özgürlüklerden biri konuşma özgürlüğü kadar kavram üretme özgürlüğüdür. Çünkü yeni bir kelime bazen yeni bir düşünceyi mümkün kılar. Yasaklanan, itibarsızlaştırılan her kavram ise yalnızca sözlüğümüzü değil, düşünme alanımızı da daraltabilir.

YAPAY ZEKÂYA BULAŞTI

Yapay zekâ çağında bile bunun izlerini görmek mümkün. İnsanların geçmiş kararlarından ve yazılı verilerinden öğrenen algoritmalar yalnızca yapacağı işteki başarıyı değil, o verilerin içine sinmiş önyargıları da öğrenebiliyor. Nitekim Amazon'un yıllar önce geliştirdiği işe alım sistemi, geçmiş özgeçmişlerden öğrenirken teknik pozisyonlar için geçmişte daha çok erkek adayların tercih edilmiş olmasını bir öncelik gibi öğrenmişti.

Mühendisler sistemi düzeltmeye çalıştı ve cinsiyet çağrışımı yapan bazı ifadeleri algoritmanın değerlendirmesinden çıkardı ama sorun ortadan kalkmadı. Çünkü sorun tek bir kelimede değil, algoritmanın beslendiği geçmişteydi. Sonunda proje tamamen rafa kaldırıldı. Aslında yapay zekâ yeni bir önyargı üretmemişti. İnsanın dile ve geçmiş kararlarına bıraktığı izleri daha görünür hâle getirmişti.

Ludwig Wittgenstein'ın sıkça aktarılan sözü tam da bu noktada yeniden anlam kazanıyor: "Dilimin sınırları, dünyamın sınırlarıdır."