Gian lận thi cử và bài học từ VAR trong bóng đá

Hơn 20 năm trước, thầy Nguyễn Xuân My của chúng tôi, người dẫn dắt đội tuyển học sinh giỏi quốc tế nhiều năm, đã phản kháng mạnh mẽ khi học trò giỏi nhất của mình bị loại khỏi đội tuyển quốc gia một cách đáng ngờ.

Mỗi lần khiếu nại bất thành, thầy lại gọi bia uống và khóc. Sau vài lần như vậy, sự việc cũng không được làm sáng tỏ, thầy phản đối bằng cách xin nghỉ phụ trách đội tuyển để làm việc khác. Thời hoàng kim của đội tuyển Việt Nam cũng vì thế mà bị gián đoạn một thời gian dài.

Sau này làm giáo dục, tôi hiểu hơn nỗi bất bình của thầy ngày đó, trước nạn gian lận trong thi cử. Những diễn biến bất thường tại Tuyên Quang là sự việc mới nhất khiến những người chính trực trong ngành giáo dục không khỏi đau xót. Dường như chưa bao giờ như bây giờ, xã hội lại ráo riết đòi hỏi "thầy cho ra thầy, trò cho ra trò" đến vậy.

Thông tin ban đầu cho biết, giáo viên đã trực tiếp vào phòng thi hướng dẫn học sinh làm bài thi Toán ở trường chuyên Tuyên Quang. Hệ quả là Tuyên Quang đạt thành tích nổi bật: 154 điểm 10 toán, đứng thứ hai cả nước về tỷ lệ thí sinh đạt điểm 10. 147 trong số đó nằm trong dải số báo danh liên tiếp gồm 328 thí sinh cùng một trường.

Nhà chức trách bước đầu nhận định, động cơ, mục đích gian lận là do "thành tích".

"Thành tích" là động cơ đơn giản, dễ nhìn thấy nhất trong sự việc, vốn cũng là căn bệnh trầm kha của ngành giáo dục bấy lâu nay. Một ví dụ điển hình khác của bệnh thành tích biểu hiện ở các cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật dành cho học sinh - nơi thường bị tố cáo có nhiều công trình vượt tầm của một học sinh phổ thông. Không ít nghi vấn cho rằng có sự can thiệp quá sâu của giáo viên hoặc người lớn. Một sân chơi ý nghĩa cho các tài năng khoa học đã bị làm mất giá trị theo cách đó.

Lý thuyết trò chơi của nhà Toán học đoạt giải Nobel Kinh tế John Nash cho rằng, có những tình huống mà dù ai cũng biết hợp tác sẽ đem lại kết quả tốt nhất cho tất cả, mỗi người vẫn có xu hướng tối ưu lợi ích cá nhân vì không thể tin người khác sẽ "chơi đẹp". Khi đó, lợi ích chung lại thấp hơn mức có thể đạt được nếu mọi người cùng hợp tác.

Lấy chuyện xếp hàng làm ví dụ. Nếu ai cũng tuân thủ thứ tự, mọi người đều được phục vụ nhanh và công bằng. Nhưng chỉ cần vài người chen ngang, những người phía sau sẽ có động cơ làm theo để khỏi bị thiệt. Kết quả là hàng lối trở nên hỗn loạn, thậm chí dẫn đến cãi vã hoặc xô xát.

Trong một xã hội có quá nhiều người không tuân thủ luật lệ, những người nghiêm túc càng thiệt thòi. Những va chạm xã hội nếu không được giải quyết bởi đúng sai thì hai bên sẽ xử nhau bằng sức mạnh, bằng khả năng lấn át và đè ép người khác. Tất cả tạo nên một hành trình đi xuống của văn minh xã hội.

Sự gian lận phá hủy môi trường phát triển lành mạnh, khuyến khích các thành viên khác cũng tham gia vào vòng xoáy dối trá và đẩy những người trung thực, tự trọng ra khỏi cuộc chơi. Từ đó, ai gian lận tinh vi hơn sẽ được lợi, các cuộc thi và giải thưởng mất đi uy tín và tôn nghiêm cần có.

Cách để đẩy lùi gian dối là trừng phạt nặng, chứ không phải lấp liếm, dung dưỡng bằng một vài giải pháp giơ cao đánh khẽ. Tôi học được điều đó từ thái độ không thỏa hiệp của thầy mình. Ông thà từ bỏ, chứ không chấp nhận sống chung với trạng thái thiếu minh bạch.

Nhưng thế nào là không thỏa hiệp với gian dối. Tôi muốn lấy ví dụ trong thể thao cho dễ hình dung.

Trong bóng đá, công nghệ - điển hình là VAR - ngày càng tham gia vào từng mili giây, giám sát đến từng mili mét của trận đấu, giảm thiểu sai sót trong những quyết định quan trọng của trọng tài.

Không chỉ xử lý sau khi hành vi xảy ra, VAR còn tạo hiệu ứng phòng ngừa, giúp giảm bớt tiểu xảo và bạo lực. Đây là hiện tượng quen thuộc trong kinh tế học và tội phạm học: khi xác suất bị phát hiện tăng lên, số người dám vi phạm giảm xuống, ngay cả khi mức phạt không đổi.

Một bài báo khoa học, xuất bản năm 2025 - Đánh giá tác động của VAR trong bóng đá (Evaluating the Impact of Video Assistant Referee Implementation in Football) - cho biết: sau khi áp dụng VAR, cả hai giải đấu hàng đầu của Italy (Serie A) và Đức (Bundesliga) và giải bóng đá nam vô địch quốc gia Brazil đều ghi nhận sự sụt giảm về số lần việt vị, phạm lỗi và thẻ vàng, nhờ vào khả năng phát hiện và quy trách nhiệm cao hơn.

Theo thống kê của FIFA, tại World Cup 2026, các trọng tài rút trung bình 2,7 thẻ vàng mỗi trận ở giai đoạn vòng bảng và đến hết vòng 1/8. Trong một phân tích của nhóm nghiên cứu NetSI Sport thuộc Đại học Northeastern, Mỹ, số thẻ đỏ tại giải đấu đã tăng hơn ba lần so với World Cup 2022, nhiều khả năng xuất phát từ việc sử dụng VAR nhiều hơn và cách diễn giải luật thi đấu của FIFA nghiêm ngặt hơn.

Một số người có thể cảm thấy phiền toái khi trận đấu bị ngắt quãng bởi VAR. Nhưng đổi lại, các đội bóng có một sân chơi được giám sát công bằng và minh bạch hơn.

Tôi nghĩ, giáo dục cũng cần dựa vào công nghệ - chẳng hạn camera trong giám sát thi cử, hay AI trong phân tích dữ liệu điểm thi - để xây dựng một công cụ VAR giúp phát hiện gian lận tốt hơn, kịp thời hơn. Nhưng công nghệ chỉ là đôi mắt. Điều quyết định vẫn là người cầm còi. Một hệ thống giám sát hiện đại nhưng không dám xử lý sai phạm thì cũng giống như có VAR mà không dám rút thẻ.

Muốn khôi phục niềm tin, ngành giáo dục cần công nghệ đủ tốt để nhìn thấy gian lận, và chế tài đủ nghiêm để không ngần ngại rút thẻ vàng, thậm chí thẻ đỏ khi cần, thay vì những hình phạt nửa vời, xoa dịu dư luận.