Mô hình bàn cờ của Barcelona: Lời giải cho bài toán quá tải dân số

Nếu từng ngắm thành phố Barcelona từ trên cao hay xem bản đồ quy hoạch, du khách sẽ thấy mạng lưới đường sá, nhà cửa được sắp xếp theo mô hình bàn cờ.

Mạng lưới đường phố ô vuông của Barcelona, một trong những biểu tượng quy hoạch đô thị trên thế giới, không chỉ là sự sắp xếp hình học mà là lời giải cho bài toán quá tải dân số từ thế kỷ 19.

Giống nhiều thành phố cổ khác, những con phố đầu tiên của Barcelona được sắp xếp ngẫu nhiên và người dân phải tự tìm đường đi. Barcelona có tường thành bao quanh cho đến thế kỷ XIX, sau đó, dân số tăng trưởng quá nhanh so với giới hạn của những bức tường cổ. Mật độ dân số của Barcelona lúc bấy giờ cao gấp đôi Paris.

Đối mặt với tình trạng quá tải và điều kiện sống ngày càng kém vệ sinh của Barcelona, kiến trúc sư Ildefons Cerdà đề xuất hợp nhất thành phố cổ Barcelona với một số thị trấn và làng mạc nhỏ xung quanh.

Để thiết kế khu mở rộng cho thành phố (Eixample trong tiếng Catalonia), Cerdà tiến hành nghiên cứu cách người dân sinh sống trong không gian đô thị xung quanh họ. Ông chú ý đến các yếu tố như không khí trong lành, không gian xanh, phương tiện di chuyển và khoảng cách tới các khu chợ. Tư duy này mang tính cách mạng vào thời điểm đó và đề xuất của Cerdà từng bị nhiều người chế giễu.

Sau khi nghiên cứu kỹ lưỡng thành phố và cư dân, Cerdà đề xuất xây dựng quận Eixample theo mô hình bàn cờ với các khối nhà có kích thước bằng nhau. Những con phố dài và rộng cắt ngang các khối nhà để tạo điều kiện thuận lợi cho giao thông và định hướng di chuyển. Ngoài ra, mỗi khối nhà được thiết kế theo hình bát giác với các góc được vạt bẹt.

Theo Cerdà, chi tiết này giúp tăng cường lưu thông không khí trên các con phố, mở rộng tầm nhìn tại các góc cua và giúp xe điện dễ dàng rẽ qua các giao lộ. Các khối nhà cũng được định hướng theo trục tây bắc - đông nam nhằm đảm bảo mỗi gia đình đều nhận đủ ánh sáng tự nhiên mỗi ngày.

Một đặc điểm khác trong thiết kế tiên phong của Cerdà là bố trí các không gian xanh ở giữa mỗi khối nhà. Những khu vườn này mang đến không gian giải trí cho cư dân và là nơi tận hưởng không khí ngoài trời, tách biệt khỏi đường sá. Dù nhiều khoảng sân nội khu này sau đó đã bị sử dụng cho các mục đích xây dựng khác, đến nay sự quan tâm của Cerdà đối với không gian xanh đang được hội đồng thành phố Barcelona chú trọng lại.

Hội đồng thành phố Barcelona có kế hoạch tạo ra các "siêu khối nhà" - một nhóm gồm 9 khối nhà hiện tại, nơi giao thông cơ giới sẽ bị hạn chế để nhường chỗ cho các khu vực dành cho người đi bộ và không gian xanh. Đây là động thái có ý nghĩa quan trọng tại Barcelona - nơi ghi nhận khoảng 3.500 ca tử vong sớm mỗi năm vì ô nhiễm không khí.