Osmanlı'nın ilk Manchester Başkonsolosu Abdullah İdlibi'nin İngiltere'deki izleri

Oxford Üniversitesinde araştırmacı olarak görev yapan ve İngiltere'deki Türk tarihi üzerine çalışmalar yürüten Bulgaristan Türkü Muhammed Hasanov, Osmanlı'nın ilk Manchester Başkonsolosu Abdullah İdlibi'nin İngiltere'de bıraktığı izleri ve hayatını AA muhabirine anlattı.

Osmanlı şehri Şam'da 1823'te doğan İdlibi'nin ailesi, o daha çocukken İstanbul'a taşındı. Çocukluk ve gençliğini Payitaht'ta geçiren İdlibi, 20'li yaşlarında 5 yıl Osmanlı Dışişleri Bakanlığı'ndaki Tercüme Odası'nda çalıştı.

Devletin işleyişini ve Dışişleri Bakanlığını yakından tanıma imkanı bulan İdlibi, Fuad Paşa gibi Tanzimat döneminin ünlü isimleriyle de tanışma ve arkadaş olma fırsatını kullandı.

İdlibi'nin idari yeteneği ve yabancı dil becerisi, dönemin tanınan Müslüman tüccarlarından olan ve amcası olduğu sanılan Hacı Bekir Ağa'nın dikkatini çekti.

Özellikle Balta Limanı Antlaşması'yla yükselişe geçen İngiltere'yle ticaretten faydalanmak isteyen Hacı Bekir Ağa, 1845'te İdlibi'yi şirketinin Britanya temsilcisi olarak Manchester'a gönderdi.

Manchester'daki tek Müslüman

O dönemde çoğu Ermeni ve Rum yaklaşık 20 Osmanlı vatandaşının bulunduğu kentte, bu kişilerin karşılaştığı hukuki sorunların çözümü için bir konsolos aranırken İdlibi, Osmanlı'nın Londra'daki Başkonsolosluğu'nun dikkatini çekti ve 1846'da Manchester Konsolosu olarak atandı.

Manchester yerel medyası ise İdlibi'nin Manchester'a atanmasını, şehirde yaşayan tek Müslüman olmasından ötürü ilgi çekici bularak haberleştirdi.

İdlibi, yaklaşık 20 yıl sürdürdüğü konsolosluk ve başkonsolosluk döneminde bir yandan Osmanlı karşıtı yazıları yalanlayan makaleler kaleme alırken, diğer taraftan da ticari ilişkileri geliştirmeye çalıştı.

Manchester'daki tekstilcileri ham pamuğu ABD yerine Osmanlı'dan almaya yönlendiren İdlibi, Osmanlı'nın İngiltere'ye modernizasyon için yolladığı fırkateynlerle de yakından ilgilendi.

İdlibi, Osmanlı'nın karşı karşıya olduğu sorunlara dikkati çeken "Türkiye neden şu anki durumunda?" başlıklı bir kitap da yazdı. O dönemki Osmanlı'nın Londra Büyükelçisi olan Musurus Paşa gibi isimlerin eleştirildiği kitabın, Türk hariciyesinde konsolos seviyesindeki bir diplomatın yazdığı ilk kitap olduğu değerlendiriliyor.

Sultan Abdülaziz'in İngiltere ziyareti sırasında dikkatini çeken İdlibi, padişahın davetiyle 1867'de İstanbul'a dönüp o dönemde Şirket-i Hayriye olarak bilinen bugünkü Şehir Hatları'nın başına geçti.

Çırağan Sarayı'nın tefriş edilmesi ve ordunun ihtiyacı olan demir ve kömür gibi hammaddeleri bulma görevlerini yürüten İdlibi, Sultan 5. Murat ve 2. Abdülhamid döneminde ise gözden düştü ve 1880'de geçirdiği felcin ardından 1885'te Beyrut'ta hayatını kaybetti.

İngiltere'de üzerinde "Osmanlı" yazan tek mezar taşı

İdlibi, arkasında çok sayıda iz bıraktı. Bu izlerin bir kısmı Osmanlı topraklarında ve İngiltere'de bugün hala görülebiliyor. Bunların başında ise İdlibi'nin 1847'de evlendiği eşi Amelia John-İdlibi'nin mezarı geliyor.

Evlendikten 3 yıl sonra yakalandığı hastalığı atlatamayan Amelia'nın mezarı bugün hala Manchester'daki St Saviour Kilisesi'nin bahçesinde bulunuyor. Amelia'nın mezar taşında ise "Osmanlı'nın Manchester Konsolosu Abdullah İdlibi'nin eşi Amelia'nın anısına. 2 Aralık 1850 tarihinde, 24 yaşında bu hayattan ayrıldı." yazıyor.

İdlibi'yle ilgili yaptığı çalışma sırasında İngiliz belgelerinde Amelia'ya rastladığını anlatan Hasanov, "Bunu öğrenince önceki Manchester Başkonsolosumuz Seyfi Onur Sayın'a bildirdim. İlgi ve alaka gösterdiler. Birlikte mezara gittik. Mezarda açık şekilde Osmanlı Konsolosu Abdullah İdlibi'nin eşi olduğunu bahsediliyordu. Şu an İngiltere'de tespit edebildiğimiz ilk ve tek 'Osmanlı' yazan mezar taşı olduğunu söyleyebilirim." diye konuştu.

Hasanov, İdlibi'nin bıraktığı diğer izlere de değindi. İdlibi ve Amelia'nın torunu Abdullah İdlibi'nin Kahire'de ilk sağırlar okulunu açan kişi olduğunu kaydeden Hasanov, İdlibi'nin diğer eşinden doğan Hasip İdlibi'nin ise Etiyopya İmparatoru 2. Menelik'in siyasi danışmanlığına yükseldiğini anlattı.

Hasip İdlibi'nin Osmanlı tarafından Etiyopya'ya konsolos olarak atandığını da belirten Hasanov, İdlibi'nin bir diğer torunu Abdulgani İdlibi'nin ise 2. Dünya Savaşı'nda İngiliz ordusunda pilot olarak görev yaptığını ifade etti.

Hasanov, İdlibi soyadına bugün hala İngiltere'de ve Beyrut'ta rastlandığını kaydetti.