Phục dựng đàn nước độc đáo của người Ca Dong

Quảng Ngãi Dòng nước từ Thác Lụa được dẫn vào máng, tạo lực kéo gần 40 ống tre dài ngắn khác nhau va vào nhau, phát ra âm thanh trầm bổng giữa núi rừng.

Bên suối Ruông, xã Sơn Tây Hạ, tiếng nước chảy hòa cùng âm thanh phát ra từ những ống tre lồ ô, tạo thành bản nhạc không lời giữa Khu du lịch sinh thái Thác Lụa.

Cây đàn nước dài gần 9 m, gồm gần 40 ống tre có kích thước khác nhau, được hai nghệ nhân người Ca Dong là Đinh Văn Trí và Đinh Văn Khoen phục dựng theo đề nghị của chính quyền địa phương. Công trình đặt tại điểm du lịch hồ Rà Hách - suối Ruông, nhằm giới thiệu loại nhạc cụ truyền thống từng phổ biến nhưng nay gần như thất truyền.

Nguồn nước từ thác Lụa cao khoảng 300 m chảy xuống suối Ruông, được dẫn qua ống tre vào một chiếc máng đặt nghiêng. Khi đầy, máng tăng trọng lượng, lật xuống xả nước rồi tự trở về vị trí cũ. Chu trình này liên tục kéo, thả sợi dây nối với các ống tre và hòn đá đối trọng.

Theo nghệ nhân Đinh Văn Trí, lực kéo khiến các ống tre dao động, va vào nhau và phát ra âm thanh. Ống dài tạo âm trầm, ống ngắn phát âm cao, hình thành nhiều cao độ khác nhau.

"Chừng nào nước còn chảy thì đàn còn vang. Khi các bộ phận bị lệch, người làm chỉ cần chỉnh lại để đàn tiếp tục chuyển động", ông Trí nói.

Trước đây, toàn bộ đàn, kể cả máng hứng nước, đều được làm bằng tre, vỏ cây hoặc mo cau. Trong lần phục dựng này, nghệ nhân dùng thêm một số chi tiết kim loại để tăng độ bền, song giữ nguyên nguyên lý vận hành.

Đàn nước được người Ca Dong đặt gần suối hoặc nương rẫy, vừa tạo âm thanh thư giãn sau giờ lao động, vừa xua đuổi chim thú phá hoại mùa màng. Do phụ thuộc nguồn nước tự nhiên và mất nhiều công chế tác, trước đây mỗi làng thường chỉ có một hoặc hai cây đàn.

Tiến sĩ Nguyễn Đăng Vũ, tác giả cuốn Dấu xưa lưng chừng núi - Một vùng bản sắc Ca Dong, cho biết đàn nước có tên gọi Akhung đheak, được ghép từ nhiều ống nứa, lồ ô dài ngắn khác nhau.

Ngoài công dụng giải trí và bảo vệ mùa màng, đàn còn gắn với đời sống tín ngưỡng. Người Ca Dong quan niệm âm thanh của đàn giúp thần Rừng, thần Núi và thần Nước vui tai, phù hộ cho dân làng. Trước khi chế tác, người làm đàn thường thực hiện nghi lễ cúng thần.

Theo các nghệ nhân, trong dân gian còn lưu truyền quan niệm tiếng đàn có thể báo hiệu những chuyện trái với luật tục trong làng. Chính những yếu tố tín ngưỡng này khiến đàn nước từng được xem là nhạc cụ linh thiêng, không phải ai cũng có thể làm.

Người Ca Dong sinh sống lâu đời trên dãy Trường Sơn, tập trung tại khu vực Nam Trà My, Bắc Trà My, Sa Thầy, Ngọc Hồi, Kon Plông và các xã thuộc huyện Sơn Tây cũ. Tại Quảng Ngãi hiện có khoảng 20.000 người Ca Dong.

Nhờ cư trú giữa vùng núi cao, nhiều sông suối, cộng đồng Ca Dong ở Sơn Tây còn lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, nhiều làn điệu dân ca và nhạc cụ dân gian, trong đó có đàn nước, đang dần mai một.

Ông Cao Quốc Tiến, Bí thư Đảng ủy xã Sơn Tây Hạ, cho biết việc phục dựng gặp khó khăn do ít người còn nắm kỹ thuật chế tác. Mô hình hiện nay trước mắt được dùng làm điểm nhấn tại hồ Rà Hách - suối Ruông.

"Địa phương sẽ tiếp tục nghiên cứu, phục dựng đầy đủ hơn để gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào Ca Dong", ông Tiến nói.