Trách nhiệm tai nạn khi xe máy vào làn BRT: Luật sư phân tích không đơn giản

Người đi xe máy vào làn BRT là vi phạm giao thông, nhưng khi xảy ra tai nạn không đồng nghĩa mặc nhiên phải chịu toàn bộ trách nhiệm, theo luật sư.

Ngày 18/7, một phụ nữ đi xe máy trên đường Lê Văn Lương, Hà Nội, đánh lái chuyển vào làn BRT đúng lúc một xe buýt đi tới. Bà ngã xuống đường, tử vong tại chỗ.

Sau vụ tai nạn, một số ý kiến cho rằng việc các phương tiện lấn vào làn BRT, nhất là trong giờ cao điểm để "đi cho thoáng", diễn ra khá phổ biến. Khi tai nạn xảy ra, người đi sai làn đương nhiên phải chịu lỗi.

Tuy nhiên, luật sư Nguyễn Đức Thịnh, Công ty Luật TNHH Fanci, cho rằng việc xác định trách nhiệm pháp lý không đơn giản như vậy.

Trong điều tra tai nạn giao thông, cơ quan chức năng không xác định lỗi dựa vào việc ai bị thương nặng hơn, ai tử vong hay ai điều khiển phương tiện lớn hơn. Vấn đề cần làm rõ là hành vi vi phạm nào trực tiếp dẫn đến hậu quả.

Theo luật sư Thịnh, vụ tai nạn trên có thể đặt ra ba tình huống pháp lý.

Khi nào lỗi chính thuộc về người đi xe máy?

Trường hợp thứ nhất, kết quả điều tra xác định người đi xe máy tự ý chuyển vào làn dành riêng cho xe buýt BRT, không quan sát, không bảo đảm an toàn và không nhường đường cho phương tiện đang lưu thông hợp pháp trong làn này.

Trong khi đó, tài xế xe buýt chạy đúng tốc độ, đúng phần đường, có quan sát và đã xử lý trong khả năng nhưng vẫn không thể tránh va chạm.

Khi đó, lỗi chính nhiều khả năng thuộc về người điều khiển xe máy.

Ngược lại, nếu chứng cứ cho thấy tài xế xe buýt chạy quá tốc độ, thiếu quan sát, không giảm tốc tại khu vực giao cắt, hoặc có đủ điều kiện phát hiện và tránh va chạm nhưng không xử lý kịp thời, việc xe máy đi vào làn BRT không loại trừ trách nhiệm của tài xế.

Cơ quan điều tra khi đó phải xem xét hành vi vi phạm quy tắc giao thông độc lập của người lái xe buýt.

Khả năng thứ ba là cả hai bên cùng có lỗi. Chẳng hạn, người đi xe máy chuyển làn sai quy định, trong khi tài xế xe buýt cũng không bảo đảm tốc độ hoặc thiếu quan sát.

Mỗi hành vi khi đó đều góp phần dẫn đến tai nạn. Cơ quan điều tra sẽ xác định mức độ lỗi của từng bên để làm căn cứ xử lý hình sự, hành chính và giải quyết trách nhiệm bồi thường dân sự.

Pháp luật không xác định trách nhiệm theo cảm tính mà dựa trên mối quan hệ giữa hành vi vi phạm và hậu quả xảy ra.

Đi sai làn không đồng nghĩa chịu toàn bộ trách nhiệm

Theo luật sư Thịnh, đi vào làn dành riêng cho xe buýt BRT khi không thuộc trường hợp được phép là hành vi vi phạm quy tắc sử dụng làn đường.

Tuy nhiên, vi phạm giao thông không đồng nghĩa phải chịu toàn bộ trách nhiệm đối với hậu quả tai nạn.

Cơ quan chức năng không chỉ xem xét một người có đi sai làn hay không, mà còn phải xác định chính hành vi này có phải nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tai nạn hay không.

Chẳng hạn, nếu người đi xe máy đã chuyển vào làn BRT và di chuyển ổn định trong một khoảng thời gian đủ để tài xế xe buýt quan sát, xử lý, nhưng xe buýt vẫn chạy với tốc độ không phù hợp hoặc không tránh va chạm, lỗi của tài xế vẫn phải được xem xét độc lập.

Ngược lại, nếu xe máy bất ngờ cắt ngang đầu xe buýt ở khoảng cách quá gần, khiến tài xế không còn khả năng xử lý, hành vi chuyển làn trái quy định có thể được xác định là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tai nạn.

"Đi sai làn là một hành vi vi phạm, nhưng mức độ trách nhiệm phải được đánh giá trên toàn bộ diễn biến vụ tai nạn, chứ không chỉ dựa vào một hành vi đơn lẻ", luật sư Thịnh nêu quan điểm.

Những căn cứ xác định lỗi

Trong các vụ tai nạn giao thông gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, việc xác định lỗi phải dựa trên nhiều nguồn chứng cứ.

Cơ quan điều tra sẽ khám nghiệm hiện trường, phương tiện, xác định vị trí va chạm, hướng di chuyển của từng xe, dấu vết phanh, khoảng cách giữa các phương tiện và điều kiện mặt đường.

Dữ liệu từ camera giao thông, camera hành trình của xe buýt, camera của phương tiện khác, thiết bị giám sát hành trình, dữ liệu tốc độ, lời khai của tài xế, hành khách, nhân chứng và kết luận giám định kỹ thuật cũng là những căn cứ quan trọng.

Một số nội dung cần được làm rõ gồm tốc độ của xe buýt; vị trí xe máy bắt đầu chuyển làn; người lái có bật tín hiệu chuyển làn hay không; khoảng cách giữa hai xe tại thời điểm đó; tài xế xe buýt có phanh hoặc đánh lái để tránh va chạm hay không; điều kiện tầm nhìn và tổ chức giao thông tại hiện trường.

Chỉ sau khi đối chiếu toàn bộ chứng cứ với quy định pháp luật và quy luật chuyển động của phương tiện, cơ quan chức năng mới có thể kết luận bên nào có lỗi và mức độ lỗi ra sao.

Không phải cứ tai nạn chết người là bị xử lý hình sự

Theo luật sư Thịnh, nếu kết quả điều tra xác định tài xế xe buýt vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ và chính hành vi này dẫn đến hậu quả chết người, người này có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội Vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ, tùy tính chất và mức độ vi phạm.

Nếu hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính.

Trường hợp người đi xe máy đi sai làn hoặc chuyển làn không đúng quy định, hành vi này cũng sẽ được xem xét theo quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông đường bộ.

Về trách nhiệm dân sự, người có lỗi gây thiệt hại hoặc chủ sở hữu, đơn vị quản lý phương tiện trong trường hợp pháp luật quy định phải bồi thường.

Nếu cả hai bên cùng có lỗi, nghĩa vụ bồi thường sẽ được xem xét tương ứng với mức độ lỗi của từng bên.

"Trách nhiệm hình sự, hành chính và dân sự không phải lúc nào cũng trùng nhau. Có trường hợp một bên không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nhưng vẫn phải bồi thường dân sự nếu có lỗi làm phát sinh thiệt hại", luật sư cho biết.

Theo ông, điều đáng tiếc nhất trong các vụ tai nạn giao thông là một quyết định chỉ diễn ra trong vài giây có thể dẫn đến hậu quả không thể khắc phục.

Người đi xe máy cần tuân thủ quy định về làn đường, nhất là tại các tuyến có làn BRT hoặc làn dành riêng cho phương tiện công cộng. Trước khi chuyển làn phải quan sát, bật tín hiệu, bảo đảm khoảng cách an toàn và chỉ chuyển làn tại nơi được phép.

Với tài xế xe buýt và các phương tiện cỡ lớn, việc đi đúng làn đường chưa loại trừ nghĩa vụ quan sát, giữ tốc độ phù hợp và chủ động xử lý khi có tình huống bất ngờ.