Doanh nghiệp nhà nước khó tăng trưởng vì vướng cơ chế quản trị, thiếu quyền tự quyết vốn

Nhiều doanh nghiệp nhà nước có khối tài sản hàng nghìn tỷ đồng, nhưng khó tăng trưởng do vướng cơ chế quản trị, thiếu quyền tự quyết vốn, theo chuyên gia.

Tại hội thảo về tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước ngày 21/7, ông Bùi Khắc Hiền, Phó vụ trưởng Kế hoạch - Tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nêu thực tế Nhà nước giao vốn và tài sản cho doanh nghiệp, nhưng không được coi là tài sản thực sự để họ chủ động khai thác.

Theo ông, nhiều doanh nghiệp đang nắm trong tay khối tài sản trị giá hàng nghìn tỷ đồng nhưng khó tăng trưởng vì không có quyền tự quyết. Họ cũng không được chủ động sử dụng các nguồn lực này cho sản xuất, kinh doanh.

"Nếu coi đất đai, cơ sở hạ tầng là vốn thì phải cho doanh nghiệp quyền kinh doanh. Còn chỉ giao quản lý, khai thác thì không thể tính là vốn để yêu cầu họ tăng trưởng", ông Hiền nói. Đồng thời, ông cho rằng không thể chỉ đổ lỗi cho doanh nghiệp khi chính cơ chế quản lý và quản trị bó buộc họ.

Ông đề nghị làm rõ vai trò của các bộ, ngành trong quản lý doanh nghiệp nhà nước, là thực hiện quyền chủ sở hữu hay chỉ tham gia xây dựng chính sách, kế hoạch.

Bất cập trong quản trị cũng là một trong những lý do khiến việc sắp xếp, tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước vẫn "nghẽn" nhiều năm qua. Tính đến cuối 2025, cả nước còn 695 doanh nghiệp nhà nước, trong đó Nhà nước giữ 100% vốn tại 497 doanh nghiệp và chi phối ở 198 đơn vị. Khối doanh nghiệp này sở hữu khoảng 4,5 triệu tỷ đồng tài sản, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.

Tuy nhiên, quá trình cổ phần hóa, thoái vốn 5 năm qua không đạt mục tiêu. Đến hết 2025, mới có gần 30% doanh nghiệp nhà nước xong đề án cơ cấu lại. Cũng trong giai đoạn này, chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, và chỉ 17 trong số 146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn. Tổng số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.

Theo ông Nguyễn Tuấn Linh, đại diện Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), cơ cấu lại doanh nghiệp nhà nước còn nhiều hạn chế do phân cấp chưa đủ mạnh, thủ tục đầu tư phức tạp. Chưa kể, công tác chuẩn bị thiếu hiệu quả cùng tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận người đứng đầu doanh nghiệp và cơ quan đại diện chủ sở hữu.

Ông Nguyễn Đức Hiển, Phó trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cho rằng Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước. Trong đó, trọng tâm không còn là sắp xếp hay giảm số lượng doanh nghiệp mà cần nâng cao năng lực quản trị để các đơn vị này giữ vai trò dẫn dắt các lĩnh vực then chốt.

Việt Nam đặt mục tiêu 100% doanh nghiệp nhà nước áp dụng các tiêu chuẩn quản trị của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) đến 2030. Vì vậy, theo ông Hiển, Việt Nam cần thay đổi cơ chế đánh giá hiệu quả, chuyển từ dựa vào chỉ tiêu tài chính hàng năm sang nhìn nhận tổng thể để doanh nghiệp yên tâm đầu tư, rót vốn vào lĩnh vực đổi mới sáng tạo, khoa học công nghệ.

Cùng với đó, nhà điều hành cần tính toán để thành lập Quỹ đầu tư quốc gia nhằm xử lý các doanh nghiệp yếu kém và thực hiện các dự án đầu tư chiến lược hiệu quả hơn. Việc tái cơ cấu Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) cũng cần được đẩy nhanh.

"Muốn có năng lực tự chủ chiến lược, phải có những doanh nghiệp đủ mạnh. Doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng chỉ có thể phát triển khi có các đơn vị đầu tàu dẫn dắt", ông nói.

Đồng quan điểm, ông Phan Đức Hiếu, Ủy viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng tái cơ cấu doanh nghiệp Nhà nước không đơn thuần là sáp nhập, giải thể hay thoái vốn mà phải hướng tới mục tiêu nâng cao hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh.

Theo ông, trước mắt cần xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, đất đai và nghĩa vụ pháp lý - những "nút thắt" kéo dài nhiều năm khiến quá trình cổ phần hóa và chuyển giao doanh nghiệp bị đình trệ. Ví dụ, nhiều doanh nghiệp vẫn tồn tại tình trạng vốn điều lệ chỉ ghi trên giấy, chưa được cấp đủ vốn thực tế, hay nhiều tài sản, dự án chưa xác định đầy đủ giá trị khi chuyển giao.

"Việc sắp xếp doanh nghiệp, thoái vốn cần chuyển từ tư duy hành chính sang cơ chế thị trường, nâng chất lượng quản trị theo thông lệ quốc tế", ông Hiếu nói.

GS. TS Hoàng Văn Cường, nguyên Phó hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân, cũng đề xuất tách bạch chức năng quản lý nhà nước với chức năng đầu tư, quản lý vốn. Theo ông, cơ quan quản lý nên tập trung hoạch định chính sách, còn việc đầu tư và quản lý vốn cần giao cho các tổ chức chuyên trách hoạt động theo cơ chế thị trường. Điều này sẽ tạo nền tảng để doanh nghiệp nâng hiệu quả hoạt động, dẫn dắt và tăng sức cạnh tranh của nền kinh tế.