Hai người phụ nữ tiên phong trong khoa học Trung Hoa thời xưa

Theo cuốn Nam sử (Lịch sử các triều đại phương Nam), vào thời Nam-Bắc triều khoảng 1.500 năm trước, Trương Tú Cô sống tại vùng đất thuộc tỉnh An Huy, miền trung Trung Quốc ngày nay. Bà cùng chồng là Đường Từ lừng danh khắp vùng nhờ y thuật cao minh.

Là con gái của một thầy thuốc dân gian, Trương Tú Cô từ nhỏ đã lớn lên cùng sách y và sớm thấu hiểu các nguyên lý chữa bệnh cứu người. Sống giữa thời kỳ chiến tranh, dịch bệnh và nghèo đói, bà hình thành niềm đam mê mãnh liệt với y học. Sau đó, bà kết hôn với Đường Từ, thầy thuốc Đông y nổi tiếng sau khi cứu sống một cậu bé trong làng đang hấp hối bằng phương pháp châm cứu và các bài thuốc thảo dược.

Vào năm 450, sau khi chiến tranh nổ ra, một trận dịch bệnh lớn bùng phát. Tài liệu lịch sử mô tả rằng người bệnh ban đầu trông có vẻ khỏe mạnh, nhưng sau đó phát bệnh rất nặng, thậm chí nôn ra những vật thể giống như giun sán trước khi qua đời.

Đường Từ cũng xuất hiện các triệu chứng tương tự: đau bụng, ho và nôn ra giun nhỏ. Trước khi trút hơi thở cuối cùng, ông đã dặn dò Trương Tú Cô hãy mổ xẻ cơ thể mình để tìm ra nguyên nhân gây bệnh.

Được con trai ủng hộ, Trương Tú Cô đã tiến hành giải phẫu thi thể của chồng. Bà quan sát thấy tổn thương ở nhiều cơ quan nội tạng, bao gồm cả phổi và gan. Một số học giả hiện đại nhận định rằng cái chết của ông có thể do một số bệnh như viêm phúc mạc cấp tính hoặc viêm niêm mạc dạ dày.

Trương Tú Cô đã vẽ lại cấu trúc bên trong cơ thể, đồng thời đánh dấu các cơ quan và dấu hiệu của bệnh tật. Những ghi chép này được coi là những tài liệu đầu tiên về nghiên cứu bệnh lý học cơ thể người tại Trung Quốc.

Tuy nhiên, quyết định của bà đã dẫn đến bi kịch. Ở Trung Hoa thời xưa, việc giải phẫu tử thi bị coi là hành vi vi phạm nghiêm trọng các quy chuẩn đạo đức truyền thống như quan niệm rằng thân thể là do cha mẹ ban cho, không được phép làm tổn hại. Định kiến này càng trở nên nặng nề hơn khi người cầm dao mổ xẻ thi thể chồng lại là một người phụ nữ.

Một gã phú hào trong vùng đã tố cáo Trương Tú Cô cùng con trai với quan phủ, buộc tội họ vi phạm nghiêm trọng các chuẩn mực đạo đức và pháp luật. Theo tài liệu lịch sử, bà bị giam giữ từ 5 đến 9 năm vì tội "bất tuân phụ đạo". Đau lòng hơn, người con trai hết lòng ủng hộ quyết định của mẹ đã bị tuyên án tử hình vì tội "bất hiếu".

Người phụ nữ nổi bật thứ hai trong lịch sử khoa học Trung Hoa thời xưa là Vương Trinh Nghi thời nhà Thanh (1644-1912).

Sinh ra trong một gia đình gia giáo ở Nam Kinh, Vương Trinh Nghi được tiếp xúc với nhiều kiến thức khoa học từ thuở nhỏ. Ông nội bà là người nghiên cứu thiên văn và toán học, còn cha bà là một thầy thuốc giỏi. Bản thân bà cũng được học cưỡi ngựa, bắn cung và làm thơ.

Vì là phận nữ nhi không thể tham gia khoa cử, Vương Trinh Nghi đã chọn con đường tự học để khai phá tri thức.

Trong lĩnh vực toán học, bà đã kết hợp các phương pháp của Trung Hoa và phương Tây, viết nên các tác phẩm giá trị bao gồm Câu Ty Trầm Triết Giải (Giải thích về tam giác vuông Định lý Thần thế) và Toán Pháp Giản Giải (Cách hiểu đơn giản về tính toán bằng thẻ tre).

Tò mò về việc tại sao Mặt Trăng có thể phản chiếu ánh sáng Mặt Trời, Vương Trinh Nghi từng dùng một chiếc gương và một chiếc đèn lồng để thực nghiệm giả thuyết. Thí nghiệm này đã giúp bà giải thích được nguyên nhân gây ra hiện tượng nguyệt thực.

Ở tuổi 20, bà viết cuốn Nguyệt Thực Giải, được coi là một trong những tài liệu giải thích chính xác và sớm nhất về hiện tượng này.

Bà cũng dành nhiều thời gian nghiên cứu bầu trời đêm, theo dõi chuyển động của các hành tinh và viết một tác phẩm luận giải về hướng chuyển động của chúng.

Thế nhưng, niềm đam mê thiên văn học của bà lại là một vấn đề nhạy cảm về mặt chính trị. Thời đó, việc tự ý nghiên cứu bầu trời bị hạn chế nghiêm trọng vì người ta tin rằng các hiện tượng thiên văn có mối liên hệ mật thiết với vận mệnh của quốc gia.

Sự độc lập và tư tưởng tiến bộ của bà đã vấp phải làn sóng chỉ trích từ các học giả bảo thủ, những người cáo buộc bà là loại phụ nữ "hám danh", thích thể hiện và vượt quá bổn phận của mình.

Vương Trinh Nghi đã đáp trả bằng những vần thơ, viết rằng sau khi đi chu du khắp nơi và đọc vạn cuốn sách, bà từ lâu đã nuôi chí lớn muốn sánh ngang với đấng nam nhi.

Bà qua đời vì bạo bệnh ở tuổi 29 và không có con cái. Các tác phẩm của bà chứa đựng nhiều bài luận khoa học giá trị, nhưng chỉ được lưu hành trong phạm vi rất hẹp do định kiến giới và những rào cản xã hội thời bấy giờ.

Dù vậy, cuộc đời cống hiến rực rỡ của Vương Trinh Nghi đã được lịch sử hiện đại công nhận và vinh danh. Tạp chí khoa học danh tiếng Nature đã công nhận bà là một trong những người phụ nữ góp phần đặt nền móng cho khoa học hiện đại, còn Hiệp hội Thiên văn Quốc tế (IAU) đã lấy tên bà để đặt cho một hố thiên thạch trên Sao Kim.