İnsan Embriyolarında İlk Kez Base Editing Tekniği Kullanıldı

İnsan embriyolarında ilk kez hassas “base editing” tekniğinin kullanılması, bilim dünyasında hem heyecan hem de endişe yarattı. Hastalığa yol açan mutasyonların embriyo aşamasında düzeltilmesi ihtimali umut verirken, uzmanlar teknolojinin “tasarım bebek” tartışmalarını hızlandırabileceği uyarısında bulunuyor. Columbia Üniversitesi’nden gelişimsel hücre biyoloğu Dieter Egli ve ekibi, insan embriyolarında DNA’nın tek bir harfini değiştirmeye yarayan “base editing” tekniğini kullandıklarını duyurdu. Henüz hakem değerlendirmesinden geçmeyen çalışma, bilim insanları ve biyoetik uzmanları arasında hem övgü hem de ciddi endişe yarattı. Base editing, klasik CRISPR-Cas9 yönteminden daha hassas kabul edilen ikinci nesil bir gen düzenleme aracı. CRISPR-Cas9 DNA’nın iki zincirini keserek değişiklik yaparken, base editing DNA’da tek harflik değişikliklere izin veriyor. Bu da istenmeyen genetik hasar riskini azaltabilecek bir yöntem olarak görülüyor. Ancak araştırmacılar, tekniğin henüz klinik kullanım için hazır olmadığının altını çiziyor. İLK KEZ DENENDİ Araştırmada erken evredeki insan embriyolarında 3 farklı gen hedef alındı. Bunlardan biri olan PCSK9, kandaki “kötü” kolesterol seviyesinin düzenlenmesinde rol oynuyor. Bu gen halihazırda kalp krizi ve felç riskini azaltmaya yönelik bazı tedavilerin de hedefinde bulunuyor. Araştırmacılar PCSK9 geninde tek harflik bir değişiklik yaparak geni devre dışı bırakmayı amaçladı. Doğal olarak görülen bazı PCSK9 varyasyonlarının da benzer biçimde çalıştığı ve koroner kalp hastalığı riskini azaltabildiği biliniyor. Ekip ayrıca HBG1 ve HBG2 adlı 2 geni de hedef aldı. Bu genler fetal hemoglobin üretiminde rol oynuyor. Bilim insanları, bu genlerde yapılacak değişikliklerin orak hücre hastalığı ve talasemi gibi kan hastalıklarının etkilerini azaltıp azaltamayacağını araştırıyor. MOZAİK ETKİ SORUNU Çalışmanın en önemli sınırlamalarından biri, düzenlemelerin embriyodaki tüm hücrelerde aynı şekilde gerçekleşmemesi oldu. Bazı hücrelerde hedeflenen değişiklik oluşurken, bazıları orijinal DNA dizilimini korudu. Bu durum bilim dünyasında “mozaiklik” olarak biliniyor. Egli, deneylerden sonra yöntemlerini geliştirdiklerini ve mozaikliği azaltmaya yönelik ilerleme kaydettiklerini söyledi. Ancak araştırmacı, mevcut haliyle teknolojinin klinikte kullanılamayacak kadar erken aşamada olduğunu açıkça vurguladı. Çalışmada kullanılan mRNA dozunun yüksek seviyelerde embriyo hücrelerinin bölünmesini durdurabildiği de belirtildi. Bu nedenle uzmanlara göre base editing daha hassas bir araç olsa bile, embriyo üzerinde kullanımı hâlâ ciddi riskler taşıyor. ETİK ALARM BÜYÜYOR Araştırma, 2018’de Çinli bilim insanı He Jiankui’nin CRISPR-Cas9 ile genetiği değiştirilmiş bebeklerin doğumuna yol açan çalışmasını da yeniden gündeme getirdi. O olay, teknolojinin insanlar üzerinde erken ve riskli biçimde kullanıldığı gerekçesiyle dünya çapında tepki çekmişti. Yeni çalışma, bazı bilim insanları tarafından daha dikkatli, daha kontrollü ve daha etik bir adım olarak görülüyor. Ancak eleştiriler de güçlü. Bazı uzmanlar, tüp bebek ve genetik tarama yöntemlerinin halihazırda birçok kalıtsal hastalığın aktarılmasını önlemek için kullanılabildiğini belirterek embriyo düzenlemenin pratikte “çözüm arayan bir sorun” olabileceğini savunuyor. Biyoetik uzmanlarının en büyük endişesi ise bu teknolojinin hastalıkları önlemek yerine zekâ, boy ya da fiziksel özellikler gibi alanlarda “bebek iyileştirme” amacıyla ticarileştirilmesi. Araştırmacılar, bu tür özelliklerin çok sayıda genin karmaşık etkileşimiyle belirlendiğini ve mevcut teknolojiyle bu yönde güvenli ya da gerçekçi bir uygulamanın mümkün olmadığını belirtiyor.