Nghề 'cài Win dạo' thu hẹp ở Việt Nam khi người dùng ý thức hơn về bản quyền

Khoảng 10 năm trước, gần như tối nào tan ca khỏi công ty, Phan Hoàng, nhân viên IT Helpdesk tại Hà Nội, cũng tranh thủ chạy thêm vài cuốc "cài Win dạo". Trong balo khi đó luôn có USB cứu hộ, bộ cài Windows, Office, Photoshop, AutoCAD cùng đủ loại phần mềm crack (bẻ khóa) vốn được tải từ các diễn đàn. Khách của anh chủ yếu là sinh viên mới mua máy tính, dân văn phòng hoặc cửa hàng nhỏ muốn tiết kiệm chi phí.

Không riêng Hoàng, "cài Win dạo" trở thành nghề tay trái của nhiều sinh viên công nghệ cách đây nhiều năm. Chỉ cần biết "ghost" máy, bẻ khóa Office hay tìm key kích hoạt Windows, họ có thể kiếm vài trăm nghìn mỗi tối.

Tuy nhiên khoảng 5 năm gần đây, điện thoại của Hoàng thưa dần các cuộc gọi. "Khách ít hẳn, còn tôi cũng thay đổi quan điểm về bản quyền trong quá trình làm việc nên không còn nhận cài nữa", anh nói.

Từng thuê cài đặt bản crack của Adobe như Photoshop, Premiere, Lightroom, Hùng Vũ (29 tuổi) cho biết khi còn là sinh viên, anh mê chụp ảnh nhưng thấy trả phí tốn kém. Tuy nhiên, sau khi làm nhiếp ảnh toàn thời gian, anh bắt đầu trả phí cho các phần mềm phục vụ công việc. Ngoài yếu tố đạo đức nghề nghiệp, anh cho rằng phần mềm bản quyền mang lại sự ổn định và yên tâm hơn so với bản lậu vốn tiềm ẩn nguy cơ lỗi, mất dữ liệu hoặc dính mã độc.

Câu chuyện của Phan Hoàng hay Hùng Vũ phản ánh sự chuyển dịch tích cực trong văn hóa sử dụng phần mềm ở Việt Nam. Một "nền kinh tế ngầm" từng nở rộ nay thu hẹp, khi người dùng cân nhắc nhiều hơn giữa chi phí bản quyền và rủi ro dữ liệu.

Chia sẻ với VnExpress, ông Hà Mạnh Cường, Phó tổng giám đốc hệ thống Sửa chữa Laptop24h, cho biết trước đây nghề "cài Win dạo" phổ biến, nhưng giờ hầu như biến mất. "Với laptop, gần 100% không còn dùng kiểu Win crack như trước nữa", ông nói.

Nhiều khách hàng chỉ thực sự thay đổi thói quen sau khi gặp sự cố liên quan đến phần mềm lậu. Ông lấy ví dụ trường hợp một bác sĩ tại Hà Nội mang laptop đến "kêu cứu" vì toàn bộ dữ liệu trong máy bị mã hóa. Các file bị khóa là tài liệu phục vụ một công trình nghiên cứu quan trọng.

"Tin tặc yêu cầu trả số tiền mã hóa tương đương khoảng 100 triệu đồng để mở khóa dữ liệu", ông kể. Vị bác sĩ chấp nhận chi tiền nhưng vẫn lo bị lừa tiếp. Sau đó, phía kỹ thuật phải liên hệ bên trung gian để hỗ trợ quá trình trao đổi trước khi dữ liệu được khôi phục.

"Đó chỉ là một trong rất nhiều trường hợp chúng tôi từng gặp", ông nói, thêm rằng khoảng 20% khách hàng đến với hệ thống gặp vấn đề liên quan đến phần mềm, chủ yếu do cài đặt không bản quyền, dẫn đến phát sinh sự cố như máy hoạt động chậm, nóng, không ổn định, mất dữ liệu.

Chuyên gia này khuyến cáo, nhiều người nghĩ các bản crack "miễn phí", nhưng thực tế phải trả giá bằng chính dữ liệu cá nhân. "Nhiều phần mềm bẻ khóa bị cài cắm công cụ theo dõi, đánh cắp dữ liệu. Nó không miễn phí hay giá rẻ, mà âm thầm lấy dữ liệu người dùng", ông nhấn mạnh.

Khi người dùng không còn muốn đánh đổi dữ liệu, nghề "cài Win dạo", công việc từng xuất hiện trong các mẩu tin trên diễn đàn, khu nhà trọ hay quảng cáo "cứu máy tính" dán ở cột điện, cũng "mất đất sống".

Theo đại diện Cục Bản quyền tác giả - Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch, chi phí từng là rào cản với người dân khi tiếp cận phần mềm bản quyền, tuy nhiên mô hình thuê bao linh hoạt đang khiến khoảng cách thu hẹp.

"Nhiều người chưa hình dung đầy đủ giá trị của tài sản trí tuệ. Nhưng cùng với quá trình chuyển đổi số, người dân bắt đầu hiểu sử dụng phần mềm bản quyền không chỉ là tuân thủ pháp luật, mà còn giúp bảo vệ dữ liệu và uy tín của chính mình", bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó cục trưởng Bản quyền tác giả, cho hay.