Trabzon’daki Koskarlı Mağarası’nda 15 bin yıllık avcı-toplayıcı izleri bulundu

Trabzon’daki Koskarlı Mağarası’nda yürütülen kazılar, yaklaşık 15 bin yıl önce bölgede yaşayan avcı-toplayıcı toplulukların izlerini ortaya çıkardı. Radyokarbon analizleriyle tarihlendirilen bulgular, Doğu Karadeniz’in Epipaleolitik dönemine ilişkin ilk sistemli kazı verilerini sunuyor.

Trabzon’un Düzköy ilçesindeki Koskarlı Mağarası’nda yaklaşık 14 bin ila 15 bin yıllık bir avcı-toplayıcı yerleşim alanı tespit edildi.

Kömürleşmiş malzeme ve hayvan dişi üzerinde yapılan karbon-14 analizleri, mağaradaki insan faaliyetlerini MÖ 12.916 ile MÖ 12.070 arasına tarihlendirdi. Böylece Doğu Karadeniz’in uzun süredir bilinmeyen tarih öncesi geçmişine ışık tutacak önemli bir arkeolojik kayıt elde edildi.

İLK KEZ 2019 YILINDA KEŞFEDİLDİ

Koskarlı Mağarası, Trabzon’un yaklaşık 40 kilometre güneyinde, Düzköy ilçesine bağlı Çayırbağı çevresindeki Söğütlü Vadisi’nde bulunuyor. Deniz seviyesinden yaklaşık 1.020 metre yüksekteki mağara, dere yatağından yaklaşık 20 metre yukarıda yer alıyor.

Mağaradaki ilk yontma taş buluntular, Karadeniz Teknik Üniversitesi tarafından yürütülen yüzey araştırmaları sırasında 2019 yılında tespit edildi. Yüzeyde bulunan çakmaktaşı ve obsidiyen aletler, alanın tarih öncesi topluluklar tarafından kullanıldığını gösterdi.

Sistemli kazılar ise 2024 yılında Trabzon Müze Müdürlüğü başkanlığında ve KTÜ Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hülya Çalışkan Akgül’ün bilimsel sorumluluğunda başladı.

BOZULMAMIŞ YAŞAM TABAKASINA ULAŞILDI

Mağaranın üst bölümündeki dolgu içerisinde farklı dönemlere ait buluntuların birbirine karıştığı belirlendi. Bu katmanda hem Epipaleolitik hem de çok daha eski Orta Paleolitik özellikler taşıyan taş aletler bulundu.

Araştırmacılar daha derinde ise bütünlüğünü koruyan bir kültür tabakasına ulaştı. “İkinci tabaka” olarak adlandırılan bu bölüm; kızılımsı kahverengi toprak, küçük taşlar, kül ve yoğun karbon kalıntılarıyla dikkat çekti.

Kazı alanındaki beyazımsı gri kül ve karbonlaşmış parçaların belirli bir bölgede yoğunlaşması, burada ateş yakıldığını gösterdi. Taş alet üretiminden kalan yoğun yongalar ve çekirdek parçaları da mağaranın yalnızca kısa süreli bir sığınak olarak kullanılmadığına işaret ediyor.

İKİ AYRI ÖRNEK TARİHLENDİRİLDİ

Kültür tabakasından alınan kömürleşmiş malzeme, karbon-14 analizine göre MÖ 12.916–12.183 arasına tarihlendirildi. Aynı tabakada bulunan bir geyiğe ait alt azı dişi ise MÖ 12.413–12.070 aralığını verdi.

İki sonucun birbirini desteklemesi, taş aletlerin teknolojik ve tipolojik özellikleriyle birlikte değerlendirildiğinde mağaradaki Epipaleolitik yerleşimin tarihini güçlendiriyor.

Bu tarihler, söz konusu yaşam tabakasını Geç Pleistosen dönemine yerleştiriyor. Koskarlı Mağarası böylece iklimin, çevrenin ve insan hareketliliğinin büyük ölçüde değiştiği Buzul Çağı’nın son dönemlerine ait önemli bir kayıt sunuyor.

ÇAKMAKTAŞI VE OBSİDİYENDEN ALETLER BULUNDU

Kazılarda çakmaktaşı ve obsidiyenden üretilmiş çok sayıda alet ortaya çıkarıldı. Buluntular arasında çekirdekler, dilgiler, küçük dilgicikler, mikro uçlar, sırtlı dilgiler, ön kazıyıcılar, çentikli aletler ve yarımay biçimli mikrolitler bulunuyor.

Araştırmacılar, bazı taşların yumuşak vurgaç veya baskı tekniğiyle işlendiğini düşünüyor. Yarımay biçimli küçük aletlerin üretiminde ise “mikroburin” olarak adlandırılan özel bir kırma tekniğinin kullanıldığı belirlendi.

Koskarlı ve yakın çevredeki yüzey araştırmalarında belirlenen iki yüzden düzeltilmiş yarımay biçimli aletlerin benzerleri Anadolu, Levant, Kafkasya ve Karadeniz çevresindeki bazı Epipaleolitik alanlardan biliniyor.

Bu benzerlikler, farklı bölgelerde yaşayan avcı-toplayıcı topluluklar arasında insan hareketliliği, bilgi aktarımı veya temas bulunmuş olabileceğini düşündürüyor. Ancak obsidiyenin hangi kaynaktan getirildiğinin belirlenmesi için jeokimyasal analizler yapılması gerekiyor.

KOLYE UCU DA ORTAYA ÇIKARILDI

Taş aletlerin yanı sıra kişisel süslenmeyle ilişkilendirilen nesneler de bulundu. Bunlar arasında delinmiş bir hayvan dişinden yapılmış kolye ucu ile kenarı oluklu bir geyik boynuzu parçası yer alıyor.

Keçi, geyik ve domuza ait olduğu düşünüldüğü diş ve kemik parçaları da mağarada yaşayan toplulukların çevredeki hayvanlardan nasıl yararlandığının anlaşılmasına yardımcı olabilir. Kalıntıların ayrıntılı tür ve kullanım analizleri devam ediyor.

DOĞU KARADENİZ’DEKİ BÜYÜK BOŞLUĞU DOLDURUYOR

Anadolu’daki Epipaleolitik araştırmalar bugüne kadar büyük ölçüde Akdeniz, Güneydoğu ve İç Anadolu bölgelerine yoğunlaşmıştı. Yoğun bitki örtüsü, yüksek yağış ve sınırlı araştırma nedeniyle Doğu Karadeniz’in tarih öncesi geçmişi konusunda çok az bilgi bulunuyordu.

Koskarlı Mağarası, bu nedenle yalnızca Trabzon için değil, Anadolu ile Kafkasya arasındaki avcı-toplayıcı hareketlerini anlamak açısından da önem taşıyor.

Kazıların ilerleyen dönemlerinde mağaranın kullanım süresi, insanların ne yediği, obsidiyenin nereden getirildiği ve bölgedeki toplulukların diğer coğrafyalarla nasıl bağlantı kurduğu gibi sorulara yanıt aranacak.