ABD ve İran Arasında Yeni Mutabakat: Belirsizlikler ve Çekinceler

Axios'un haberine göre CIA Direktörü John Ratcliffe, İran'ın nükleer programına ilişkin Washington'ın talep ettiği tavizleri vermeye yanaşıp yanaşmayacağı yönündeki şüphelerini ABD Başkanı Donald Trump'a iletti. Ratcliffe'in istihbarat bulguları doğrultusunda İran'ın anlaşmaya tam olarak uymayacağını düşündüğü öne sürüldü.

Haberde, Trump'ın ABD ile İran arasında sağlanan mutabakatı duyurmadan önce, danışmanları ve üst düzey yetkililerle bir dizi toplantı yaptığı belirtildi. Toplantılar kapsamında masaya yatırılan istihbarat bulgularının, İranlı yetkililerin anlaşmaya ilişkin kendi aralarındaki değerlendirmeleri ile hem arabuluculara hem de ABD'li yetkililere ilettikleri mesajlar arasında tutarsızlık bulunduğuna işaret ettiği iddia edildi.

Ayrıca haberde ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio ve Savunma Bakanı Pete Hegseth'in de görüşmelerde mutabakat zaptına ilişkin çekincelerini aktardığı iddiasına yer verildi.

ABD ile İran arasında varıldığı açıklanan yeni mutabakat, taraflar arasında kırılgan bir ateşkes sürecini daha kapsamlı bir uzlaşıya dönüştürme potansiyeli taşısa da anlaşmanın içeriği ve uygulanmasına ilişkin birçok belirsizliği de beraberinde getirdi. ABD'li yetkililer, mutabakatın Başkan Donald Trump, Başkan Yardımcısı JD Vance ve İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf tarafından elektronik ortamda imzalandığını belirtti. Resmi imza töreninin cuma günü İsviçre'nin Cenevre kentinde yapılması planlanıyor. Süreç, Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasından İran'ın nükleer programına kadar uzanan 8 temel başlıkta halen netleşmedi.

ANLAŞMA YÜRÜRLÜĞE GİRDİ Mİ?

Mutabakat zaptının elektronik ortamda imzalanmasına rağmen anlaşmanın tüm unsurları henüz devreye girmiş değil. Ateşkesin 60 gün uzatılması yürürlüğe girerken, Hürmüz Boğazı'nın tamamen açılmasının resmi imza töreninin ardından gerçekleşmesi bekleniyor. Trump, gemilerin hareket etmeye başladığını savunsa da İran medyası boğazın statüsünde herhangi bir değişiklik olmadığını bildirdi.

BOĞAZ GERÇEKTEN 'AÇIK' OLACAK MI?

Washington, Hürmüz Boğazı'nın herhangi bir geçiş ücreti veya kısıtlama olmaksızın açılacağını öne sürdü. Buna karşın İranlı yetkililer, boğazın savaş öncesi düzene basit şekilde dönmeyeceğini ve Tahran yönetiminin belirli ölçüde kontrolü elinde tutacağını ifade etti. Nakliye şirketleri daha net güvenlik garantileri talep ederken, işlem hacimlerinin kısa sürede eski seviyelerine dönüp dönmeyeceği konusunda şüpheler sürüyor.

İRAN NE KAZANACAK?

Uzmanlar, çatışmaların sona ermesi ve petrol ihracatına imkan tanınacak şekilde yaptırımların kaldırılmasının İran'ın başlıca kazanımları olduğu konusunda görüş birliği içinde. Öte yandan İran devlet medyası, dondurulmuş milyarlarca dolarlık fonun da serbest bırakılacağını öne sürerken, ABD bu iddiayı reddetti ve fonlara erişimin "performansa dayalı ödeme modeli" kapsamında olacağını duyurdu. Washington, kapsamlı ekonomik kazanımların daha ayrıntılı bir nükleer anlaşmaya bağlı olduğunu vurguladı.

İRAN İLE ABD ANLAŞMA MADDELERİNDE UZLAŞTI MI?

ABD ve İran, anlaşmanın içeriği ve karşılıklı yükümlülükler konusunda farklı açıklamalar yapıyor. Müzakerelerin büyük ölçüde arabulucular üzerinden yürütülmesi ve mutabakatın ayrıntılı bir anlaşmadan çok siyasi bir çerçeve niteliği taşıması, tarafların farklı beklentiler geliştirmesine yol açtı. Trump'ın destekçilerinden Cumhuriyetçi Senatör Lindsey Graham, "İran'ın anlaşmaya ilişkin görüşünün, ABD müzakere ekibinin iddia ettiğinden farklı görünmesinden biraz endişeliyim" dedi.

Cumhuriyetçi Senatör Lindsey Graham

ANLAŞMA NE ZAMAN AÇIKLANACAK?

Mutabakat zaptının tam metninin yayımlanması, anlaşmaya ilişkin soru işaretlerinin önemli bölümünü giderebilir. ABD'li yetkililer, metnin 24 ila 48 saat içinde açıklanabileceğini belirtti. Trump ise anlaşmanın yayınlanmasının cuma gününden sonraya kalabileceğini ifade etti. Böyle bir senaryoda İran ve ABD, cuma günü hükümleri kamuoyuna açıklanmamış gizli bir anlaşmaya imza atabilir.

İSRAİL'İN TUTUMU NE OLACAK?

Anlaşma, İsrail'de yoğun eleştirilere yol açtı. Bunun temel nedenlerinden biri, mutabakatın İsrail'in Lübnan'a yönelik saldırılarını sona erdirmesini öngörmesi. İsrail Savunma Bakanı Israel Katz, İsrail'in işgal ettiği güney Lübnan'daki bölgelerden çekilmeyeceğini ve Hizbullah'a karşılık verme hakkından vazgeçmeyeceğini açıkladı. İsrailli yetkililer, Lübnan'daki hareket alanlarının kısıtlanmasından endişe duyuyor.

NÜKLEER ANLAŞMA MÜMKÜN MÜ?

Mutabakat zaptı, 60 günlük nükleer müzakere sürecini başlatmak amacıyla hazırlandı. Ancak yaptırımların önemli ölçüde hafifletilmesi ve anlaşmanın teknik boyutları, daha kapsamlı bir nihai uzlaşmaya bağlı bulunuyor. ABD'li yetkililer, karşılıklı güvensizlik ve mevcut mutabakatın sınırlı niteliği nedeniyle böylesi bir anlaşmaya ulaşmanın oldukça zor olacağını kabul ediyor.

SAVAŞ YENİDEN BAŞLAYACAK MI?

ABD, kapsamlı bir nükleer anlaşma sağlanmadan bölgeye sevk edilen güçlerin geri çekilmeyeceğini söyledi. Washington, İran'a düzenlenen saldırıların anlaşma olasılığını artırdığını savundu. İranlı yetkililer ise Trump'ın savaşı sona erdirmekte istekli olduğunu ve bu süreçte inisiyatifin Tahran yönetiminin elinde bulunduğunu öne sürdü. Üst düzey bir İranlı yetkili, "Bu mutabakatların gerçek bir anlaşmaya dönüşüp dönüşmeyeceğini önümüzdeki 2-3 hafta içinde anlayacağımızı düşünüyorum" dedi.

İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İran'a saldırıların hedeflerine ulaşılamadığı eleştirilerine karşı Tahran yönetiminin devrilmesini savaş hedefi olarak belirlemediğini iddia etti.

Netanyahu, ABD-İran mutabakatının ardından basın mensuplarının sorularını yanıtladığı ilk açıklamasında, kendisinin İsrail Başbakanı olduğu sürece İran'ın nükleer silaha sahip olamayacağını ileri sürdü.

ABD-İran mutabakatının ardından İsrail'in hiçbir hedefine ulaşamadığı yönündeki eleştirilere cevap veren Netanyahu, İran'a ABD ile birlikte saldırılar düzenlediklerini, bilim adamlarını ve liderlerini öldürdüklerini, nükleer ve füze üretim tesislerini vurduklarını, ekonomik ve askeri olarak çok büyük zarar verdiklerini savunarak İran'ın nükleer silah tehdidinden kurtulduklarını öne sürdü.

'ANLAŞMAYI ABD YAPTI'

ABD-İran mutabakatına ilişkin "Anlaşmanın ne olacağını hala bilmiyoruz." diyen Netanyahu, anlaşmanın ABD tarafından yapıldığını, Trump'ın Hürmüz Boğazı'nın açılacağına ve İran'ın nükleer programının ortadan kaldırılacağına inandığını söyledi.

Netanyahu, ABD-İran mutabakatına rağmen Lübnan'ın güneyinde işgal ettikleri bölgelerden çekilmeyeceklerini, İran'ın talebine rağmen kendisinin ısrarıyla bunun gerçekleşmediğini savunarak, "Bence Amerikalı dostlarımız bu kararlılığı ve sertliği saygıyla karşılıyorlar." iddiasında bulundu.

Lübnan'da "hareket özgürlüklerini korumak istediklerini" belirten Netanyahu, herhangi bir tehdit durumunda saldırılara devam edeceklerini söyledi. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, ülkede bu yıl yapılacak seçimlerde tekrar aday olacağını da kaydetti.

ELEŞTİRİLERİ KABUL ETMEDİ

Netanyahu, "Saldırılar başladığında amacın İran rejimin oluşturduğu tehdidin ortadan kaldırmak olduğunu söylediniz ama onlar hala iktidarda. Nerede hata yaptınız?" sorusuna "Hiç hata yapmadım." diye cevap vererek Tahran yönetiminin devrilmesini savaş hedefi olarak belirlemediğini iddia etti.

İran'dan gelen "nükleer tehdit" ve "füze tehdidi"ni ortadan kaldırdıklarını ileri süren Netanyahu, İran halkının yönetimi devirmesini için gerekli koşulları sağlamaya çalıştıklarını savundu.

Netanyahu, ABD Başkanı Donald Trump ile birçok konuda hemfikir olduklarını, bazen fikir ayrılığına düştüklerini savunarak, "ABD'nin söylediklerini tamamen görmezden gelebileceğimiz doğru değil." ifadesini kullandı.