Türk ve Alman bilim insanları Ağrı Dağı buz örtüsünü inceledi, ilk buz çekirdeği hedefleniyor

Türk ve Alman bilim insanları, Ağrı Dağı’nın zirvesindeki buz örtüsünü jeofizik yöntemlerle ayrıntılı biçimde taradı. Araştırmacılar, bir sonraki seferde dağdan ilk kez buz çekirdeği çıkarmayı ve binlerce yıllık iklim ile insanlık tarihinin izlerine ulaşmayı hedefliyor.

Türkiye’nin en yüksek noktası olan Ağrı Dağı’nda gerçekleştirilen araştırma, bilim insanlarını 5 bin metrenin üzerindeki zorlu koşullarla karşı karşıya bıraktı. Oksijen seviyesinin vadidekinin yaklaşık yarısına düştüğü bölgede ekip; şiddetli rüzgâr, soğuk ve engebeli buz yüzeyiyle mücadele etti.

Türk ve Alman araştırmacılar iki hafta boyunca zirvedeki buz örtüsünün kalınlığını ve altında bulunan zeminin yapısını inceledi. Çalışmanın temel amacı, gelecekte çıkarılması planlanan en uzun ve kesintisiz buz çekirdeği için en uygun sondaj noktasını belirlemekti.

BUZUN ALTI RADAR VE SARSINTILARLA HARİTALANDI

Araştırmada yer tabanlı radyo yankı ölçümü ile aktif sismik yöntemler birlikte kullanıldı. Radar sistemi, buzun içine gönderilen elektromanyetik dalgaların farklı katmanlardan ve tabandan yansımasını ölçüyor. Böylece buzun kalınlığı ve iç yapısı hakkında bilgi edinilebiliyor.

Aktif sismik yöntemde ise oluşturulan kontrollü titreşimlerin buzdan ve altındaki kaya tabakalarından nasıl geri döndüğü inceleniyor. İki yöntemden elde edilen veriler birleştirildiğinde, doğrudan sondaj yapılmadan buz örtüsünün altında ayrıntılı bir harita oluşturulabiliyor.

Saha ölçümlerinden sorumlu Alfred Wegener Enstitüsü'nden Dr. Coen Hofstede, olumsuz hava koşullarına rağmen ihtiyaç duydukları bütün verileri topladıklarını belirtti. Verilerin analiz edilmesiyle sondaj yapılacak nokta belirlenecek.

SIRADAKİ HEDEF İLK BUZ ÇEKİRDEĞİ

Bir sonraki araştırma seferinde Ağrı Dağı’ndan uzun ve kesintisiz bir buz çekirdeği çıkarılması planlanıyor. Çalışma başarılı olursa bu, dağın zirve buzullarından elde edilen ilk buz çekirdeği olacak.

Buz çekirdekleri, üst üste biriken kar katmanlarının zamanla sıkışmasıyla oluşan doğal arşivler olarak kabul ediliyor. Her katman, meydana geldiği dönemin atmosferinden ve çevresinden izler taşıyabiliyor. Katmanların kimyasal bileşimi incelenerek geçmiş sıcaklıklar, yağış koşulları ve atmosferdeki parçacıklar hakkında bilgi edinilebiliyor.

ANTİK MADENCİLİĞİN İZLERİ BULUNABİLİR

Projenin yöneticisi Münster Üniversitesi'nden Dr. Achim Lichtenberger’e göre buz, arkeoloji için tamamen yeni bir veri kaynağı oluşturabilir. Geleneksel arkeolojik araştırmalar çoğunlukla toprağın altında kalan yapılara ve eşyalara dayanırken buz tabakaları insan faaliyetlerinin kesintisiz bir kaydını saklıyor olabilir.

Araştırmacılar, buzun içinde antik çağlarda kullanılan maden eritme fırınlarından atmosfere karışan çok küçük metal parçacıklarına ulaşmayı umuyor. Erken tarım topluluklarının uyguladığı yakma faaliyetlerinden kalan is ve bitki kalıntılarının da buz tabakalarında bulunabileceği değerlendiriliyor.

Süleyman Demirel Üniversitesi'nden arkeometalurji uzmanı Prof. Dr. Ünsal Yalçın, bölgenin tarımın başladığı ve madencilikle metal işçiliğinin ilk merkezlerinin ortaya çıktığı coğrafyalardan biri olduğuna dikkat çekiyor.

İKLİMİN BİNLERCE YILLIK KAYDI ORTAYA ÇIKABİLİR

Buzun içinde geçmiş atmosferin bileşimi, uzak bölgelerden taşınan tozlar ve volkanik patlamalardan kalan parçacıklar da korunmuş olabilir. Bu veriler, Roma İklim Optimumu ve Geç Antik Çağ Küçük Buz Devri gibi önemli iklim dönemlerinin Doğu Anadolu’da nasıl yaşandığının anlaşılmasını sağlayabilir.

Ağrı Dağı’nın Anadolu, Mezopotamya ve Kafkasya’nın kesişiminde bulunması çalışmayı daha da önemli hale getiriyor. Akdeniz çevresine ilişkin benzer buz kayıtları ağırlıklı olarak Alplerden elde edilirken Orta Doğu’daki yüksek dağ buzulları büyük ölçüde araştırılmayı bekliyor.

DOĞAL ARŞİV HIZLA ERİYOR

Araştırmacılara göre zaman giderek daralıyor. Küresel sıcaklıkların yükselmesiyle Ağrı Dağı’nın buz örtüsü küçülürken her yaz geçmişe ait bazı katmanlar geri dönüşü olmayacak şekilde kayboluyor.

Uydu görüntülerine dayanan daha önceki bir bilimsel çalışma, Ağrı Dağı’ndaki buz örtüsünün 1976 ile 2011 yılları arasında yüzey alanının yaklaşık yüzde 29’unu kaybettiğini ortaya koymuştu.

Planlanan sondaj, yalnızca bölgenin eski iklim koşullarını aydınlatmayacak. Buzdan çıkarılabilecek metal, toz, kül ve bitki parçacıkları; Anadolu, Mezopotamya ve Kafkasya’daki insan faaliyetlerinin binlerce yıllık gelişimini de gözler önüne serebilir.