AI reliance risks eroding professional and common skills, including fake news detection

Lệ thuộc vào AI có nguy cơ làm suy giảm các kỹ năng chuyên môn và cả những kỹ năng thông thường như phân biệt tin giả.

Theo một khảo sát do tập đoàn giải pháp doanh nghiệp Wolters Kluwer công bố đầu tháng 6, có 70% y tá và 77% bác sĩ lo ngại rằng họ sẽ mất kỹ năng vì phụ thuộc quá mức vào các hệ thống AI.

Nỗi lo này là có cơ sở. Các bằng chứng mới đang cho thấy hiện tượng mất kỹ năng do AI bắt đầu xuất hiện trong y học, khoa học máy tính và các lĩnh vực khác.

"Chỉ cần nhận thức được rằng hiện tượng này tồn tại, hy vọng mọi người sẽ suy nghĩ về những kỹ năng nào họ muốn duy trì và những kỹ năng nào họ sẵn sàng giao phó cho các công cụ AI", Kevin Crowston, nhà khoa học thông tin tại Đại học Syracuse (Mỹ), nói.

Một nghiên cứu thực hiện với các bác sĩ nội soi ở Ba Lan cho thấy các công cụ AI gây lệ thuộc và giảm kỹ năng. Những bác sĩ này, tất cả đều đã thực hiện ít nhất 2.000 ca nội soi đại tràng trong sự nghiệp, được tiếp cận một hệ thống AI có khả năng phân tích hình ảnh nội soi đại tràng theo thời gian thực và đánh dấu một loại tổn thương tiền ung thư trong ruột, gọi là u tuyến. Bác sĩ chỉ có thể sử dụng công cụ trong một số ngày và phải tự khám vào những ngày khác.

Trong 3 tháng trước khi có AI, các bác sĩ phát hiện u tuyến trong 28,4% số ca nội soi. 3 tháng sau khi công cụ được đưa vào sử dụng, tỷ lệ phát hiện giảm còn 22,4% khi không có AI hỗ trợ, theo kết quả công bố trên The Lancet Gastroenterology and Hepatology.

Việc tiếp xúc liên tục công cụ AI có thể khiến các bác sĩ lâm sàng "ít có động lực hơn, kém tập trung hơn và ít trách nhiệm hơn khi đưa ra các quyết định mà không có AI hỗ trợ", theo các tác giả nghiên cứu.

Nhóm lưu ý rằng cần có thêm nghiên cứu để xác nhận hiện tượng này, nhưng những người sử dụng công cụ AI nên ý thức rằng họ có nguy cơ mất đi một phần kỹ năng của mình. Ngay cả những chuyên gia tay nghề cao cũng có thể mất kỹ năng khi phụ thuộc vào các công cụ AI.

Tương tự trong lĩnh vực khoa học máy tính, các nhà nghiên cứu tại Anthropic đã thiết kế một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên, trong đó 52 kỹ sư phần mềm được yêu cầu thực hiện một nhiệm vụ lập trình cơ bản. Tất cả người tham gia đều có thể tìm kiếm trên web, nhưng chỉ một nửa được gợi ý sử dụng thêm trợ lý AI.

Sau đó, các kỹ sư được yêu cầu hoàn thành một bài kiểm tra về những gì họ đã học được từ nhiệm vụ. Nhóm sử dụng trợ lý AI làm bài kém hơn đáng kể so với nhóm không dùng, đạt điểm trung bình 50% so với 67%.

Những người được AI hỗ trợ làm kém hơn hẳn ở các câu hỏi yêu cầu chẩn đoán lỗi trong mã, cho thấy họ không nắm được các khái niệm đằng sau đoạn mã họ vừa tạo ra. Nghiên cứu được đăng trên cơ sở dữ liệu bản thảo arXiv.

Những phát hiện này đáng lo ngại, đặc biệt đối với sinh viên và người mới vào nghề. "Mọi người có thể thực hiện công việc ở mức hiệu suất khá cao vì họ đang mượn kỹ năng từ AI, nhưng không tự phát triển kỹ năng", Crowston nói.

Những công nghệ khác trong quá khứ đã khiến một số kỹ năng cụ thể trở nên lỗi thời, Tapani Rinta-Kahila, nhà nghiên cứu hệ thống thông tin tại Trường Kinh tế Hanken ở Helsinki, lưu ý. Ví dụ, nghiên cứu cho thấy các hệ thống định vị GPS đã làm suy giảm kỹ năng định hướng của con người. Tuy nhiên, các công cụ AI tạo sinh là công nghệ đầu tiên tự động hóa nhiều năng lực nhận thức khác nhau liên quan đến tư duy và diễn giải.

Rinta-Kahila từng công bố một nghiên cứu về một nhóm kế toán đã sử dụng liên tục một hệ thống kế toán tự động, không phải AI, trong hơn một thập kỷ. Khi công cụ này bị lấy đi, các kế toán viên đã quên cách thực hiện một số nhiệm vụ thường ngày, cho thấy việc suy giảm kỹ năng khi phụ thuộc vào công cụ.

Không chỉ trong các tác vụ chuyên môn, AI còn có tác động đến những kỹ năng thông thường. Một nghiên cứu của Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), công bố tại hội nghị tháng 4 của Association for Computing Machinery, cho thấy phụ thuộc vào chatbot có thể làm suy giảm kỹ năng phân biệt thông tin sai lệch.

Trong nghiên cứu, 67 người tham gia được yêu cầu xác định các cặp tiêu đề và hình ảnh có phải tin giả hay không. Kết quả, AI giúp người tham gia phân biệt tốt hơn, khả năng ra quyết định đúng tăng 21%. Tuy nhiên, độ chính xác khi phải tự đánh giá mà không có sự hỗ trợ của AI đã giảm 15,3%.

"AI có thể giúp ích ngay lập tức, nhưng cuối cùng nó có thể làm suy giảm khả năng phát hiện thông tin sai lệch về lâu dài", nghiên cứu lưu ý.

Để ngăn chặn sự xói mòn kỹ năng do AI gây ra, con người cần xác định rõ đang giao phó cho các công cụ AI tạo sinh bao nhiêu phần việc, theo Rinta-Kahila. Mọi người cũng cần hiểu các mô hình AI tạo sinh hoạt động như thế nào, giới hạn của chúng là gì và nên tránh tin vào đầu ra của AI mà không đặt câu hỏi.

Nam Nguyễn tổng hợp