İnsan Aptallığının Temel Yasaları: Cipolla'nın Kitabı ve Beş Yasası

“İnsan Aptallığının Temel Yasaları” (The Basic Laws of Human Stupidity) İtalyan tarihçi Carlo Maria Cipolla’nın 1976’da yazdığı bir kitaptır.

Keskin bir toplumsal mizah olmakla birlikte, bir tarihçi tarafından yazılan, çarpıcı bir siyasal eleştiridir.

Cipolla, tarihçi kimliğiyle insan davranışını ekonomik bir açıdan inceler ve “Aptallık” kavramını bilimsel yöntemlerle ama bol mizahla ele alır.

Ona göre toplumlar dört temel gruptan oluşur:

Aptallar (Stupids)

Akıllılar/Zekiler (Intelligents)

Haydutlar/Kurnazlar (Bandits)

Çaresizler/Âcizler (Helpless)

Akıllı/Zeki kişi akıllı olduğunu bilir. Haydut, haydut olduğunun farkındadır. Çaresiz/Âciz kişi, kendi çaresizliğinin ve zavallılığının farkındadır.

Tüm bu karakterlerin aksine, Aptal kişi aptal olduğunu bilmez.

***

Her bir grubun eylemleri, kendilerinin ve başkalarının yararları/ zararları açısından şöyledir:

Akıllı/Zeki: Hem kendine hem başkalarına yarar sağlar.

Çaresiz/Âciz: Kendine zarar verir, başkalarına yarar sağlar.

Haydut/Kurnaz: Kendine yarar sağlar, başkalarına zarar verir.

Aptal: Hem kendine hem başkalarına zarar verir.

***

Cipolla’nın Beş Temel Yasası:

Kitabın çekirdeği, beş temel yasadır (bazı kaynaklarda dördü vurgulanır, çünkü beşinci yasa makro siyasal çözümleme ile ilgilidir):

1) Herkes her zaman Aptallığı hafife alır; etraftaki aptal insanların sayısını ve gücünü küçümser.

2) Aptallık, kişinin öteki niteliklerinden bağımsızdır; her grupta eşit dağılım gösterir.

3) Aptal hem başkalarına zarar verir hem de başkalarına zarar verirken kendisi de zarar görür.

Bu, Aptallığın “altın kuralı”dır; Çünkü Aptallığın bütün mantık sınırlarını aştığını gösterir.

4) Aptal olmayanlar, aptalların yıkıcı gücünü her zaman hep küçümserler; bu nedenle onlarla işbirliği yapmak veya uğraşmak çok pahalıya mal olur.

5) Toplumların yükselişi ve çöküşü, toplumdaki ve iktidardaki aptalların ve haydutların oranına ve sayısına bağlıdır.

Aptallar ve Haydutlar Demokratik toplumları geriletir ve gerileyen toplumlarda Aptalların ve Haydutların yıkıcı gücü artar; Demokratik toplumlarda, Aptalların ve Haydutların sayısı Akıllı/ Zekilerin sayısını aştığı zaman toplumlar, rejimler ve devletler çöker.

***

Toplumlar için en büyük tehlike, Aptalların ve Haydutların iktidara gelmesidir.

Bu tehlikeye karşı en etkili savunma da Aptalları ve Haydutları mümkün olduğunca karar alma mekanizmalarından uzak tutmaktır.

Ayrıca ben 6. bir kural daha eklemeliyim: