Chuyển thể 'The Odyssey' của Christopher Nolan: Khám phá sâu sắc chấn thương chiến tranh và tâm lý con người

Ra đời cách đây hơn 3.000 năm, The Odyssey là một trong những tác phẩm đặt nền móng cho văn học phương Tây. Đến nay, sử thi được Christopher Nolan - từng theo học và lấy bằng cử nhân Văn học Anh trước khi làm phim - chuyển thể thành dự án điện ảnh tham vọng nhất sự nghiệp. Tuy nhiên, thay vì kể lại chiến công của người Hy Lạp, đạo diễn biến cuộc hồi hương của Odysseus thành hành trình đối diện vết thương chiến tranh với những đại cảnh hoành tráng và cách khai thác chiều sâu tâm lý nhân vật.

Nguyên tác The Odyssey gồm 24 quyển với hơn 12.000 câu thơ, vì vậy Nolan buộc phải lược chọn nhiều tình tiết khi chuyển thể lên màn ảnh. Đạo diễn vẫn giữ cấu trúc kể chuyện nhiều lớp đặc trưng của Homer, đan xen hiện tại với hồi tưởng để dần hé lộ quá khứ của Odysseus. Thay vì giải thích bằng lời thoại, ông ưu tiên kể chuyện qua hình ảnh, nhịp dựng và sự thay đổi trong diện mạo nhân vật, giúp khán giả dễ theo dõi dù chưa từng đọc sử thi. Đổi lại, một số tuyến truyện và nhân vật được tinh giản hoặc điều chỉnh để phù hợp ngôn ngữ điện ảnh.

Tác phẩm kể về chiến tranh qua số phận của những người sống sót và hệ lụy kéo dài. Từ những phút đầu, phim cho thấy trung tâm không nằm ở cuộc vây hãm thành Troy. Thành phố huyền thoại chỉ xuất hiện như điểm khởi đầu cho câu chuyện về những cựu binh, mở ra chuỗi mất mát kéo dài hàng chục năm sau đó.

Việc giành lại Helen chỉ là cái cớ để vua Agamemnon đánh chiếm nơi nắm giữ vị trí chiến lược trên tuyến giao thương giữa Địa Trung Hải và Biển Đen. Cách lý giải này gần với một số giả thiết của giới nghiên cứu, cho rằng lợi ích kinh tế và quân sự là một trong những động cơ chính của cuộc xung đột. Đặt trong bối cảnh thần thoại Hy Lạp, The Odyssey gợi lên những câu hỏi mang tính thời đại, về bạo lực, tội lỗi và sự tha thứ. Phía sau cuộc phiêu lưu của Odysseus là câu chuyện về nỗ lực vượt qua mặc cảm, tìm lại bản thân sau biến cố.

Con ngựa gỗ - biểu tượng nổi tiếng nhất của sử thi - cũng được Nolan nhìn theo cách khác. Với Homer, đó là đỉnh cao của trí tuệ và mưu lược. Còn ở tác phẩm, thành công này là ký ức đeo bám Odysseus suốt hải trình. Chiến thắng kéo theo cái chết của đồng đội, sự hủy diệt của một thành phố và những câu hỏi không lời đáp về cái giá của cuộc chinh phạt.

Những ngày lênh đênh trên biển, nhân vật không chỉ đối mặt quái vật và thiên tai mà còn mang theo những ám ảnh từ cuộc chiến. Gã khổng lồ một mắt Polyphemus, tộc Laestrygonians hay các Sirens phản chiếu thế giới bị bạo lực chi phối, nơi kẻ mạnh áp đảo người yếu thế. Còn binh lính - những người từng nhân danh chính nghĩa - cuốn vào vòng xoáy cướp bóc, tàn sát và dần đánh mất những giá trị họ từng bảo vệ.

Circe không đơn thuần là phù thủy biến người thành lợn. Trong cách diễn giải của Nolan, phép thuật của bà như phép ẩn dụ về sự tha hóa của con người sau nhiều năm chinh chiến, khi bản năng sinh tồn và khát vọng chiếm đoạt lấn át nhân tính. Giữa đám binh lính, chỉ có Odysseus giữ được lòng trắc ẩn bởi ông vẫn mang theo cảm giác day dứt vì những điều đã xảy ra.

Calypso đại diện cho cám dỗ quên đi quá khứ, mang đến cho Odysseus nơi trú ẩn nhưng không thể chữa lành những gì đã xảy ra. Trong phim, hoa sen như thứ thuốc giúp con người quên đi nỗi đau nhưng không thể chữa lành vết thương tinh thần. Chỉ khi dám nhìn lại, Odysseus mới có thể tiếp tục hành trình trở về.

Các Sirens trong sử thi quyến rũ con người bằng những điều họ khao khát biết, còn ở tác phẩm, nó buộc Odysseus vật lộn với những sai lầm và tội lỗi. Ngoài những thử thách trên biển, nhân vật bị quá khứ giày vò. Điều này thể hiện qua nhân vật Sinon (Elliot Page), vốn thuộc sử thi Aeneid. Việc lợi dụng Sinon đánh lừa quân Troy đã ám ảnh Odysseus, trở thành hiện thân cho mặc cảm mà ông cố gắng chối bỏ. Chiến thắng được xây dựng trên sự lừa dối liệu có thực sự đáng để ca ngợi? Đó là câu hỏi bộ phim nhiều lần gợi ra nhưng không đưa câu trả lời tuyệt đối.

Odysseus mang vết thương chiến tranh, nhưng người thân của ông ở quê nhà cũng không tránh khỏi hậu quả. Nolan dành nhiều thời lượng để phát triển tâm lý nhân vật Penelope, Telemachus, cho thấy chiến tranh không kết thúc khi tiếng gươm giáo ngừng vang lên. Người ở lại phải sống trong chờ đợi, hoài nghi không kém quân lính cầm gươm ngoài chiến trường.

Matt Damon mang đến hình ảnh Odysseus giàu nội tâm, chuyển biến từ vị tướng tự tin thành người lính sống sót mang nặng sang chấn, bị giằng xé giữa trách nhiệm, mặc cảm và khát khao trở về nhà. Diễn xuất của anh chủ yếu bộc lộ qua ánh mắt và biểu cảm, giúp truyền tải sự mệt mỏi, cô độc suốt 10 năm.

Trong vai Penelope, Anne Hathaway xây dựng hình tượng phụ nữ bản lĩnh. Ngoài việc bảo vệ Ithaca trước tham vọng của những kẻ cầu hôn, nhân vật trải qua nhiều cung bậc cảm xúc, từ hy vọng, giận dữ đến tuyệt vọng. Minh tinh cho thấy sự giằng xé, biến Penelope thành một trong những nhân vật có sức nặng nhất phim.

Tom Holland cũng có nhiều đất diễn trong vai Telemachus. Nhân vật lớn lên khi thiếu vắng cha, vừa học cách trở thành người kế vị, vừa tự hỏi liệu anh có nên tiếp nối vòng xoáy bạo lực mà thế hệ trước để lại. Ở tuyến phản diện, Robert Pattinson tạo dấu ấn với Antinous - kẻ tìm cách chiếm đoạt ngai vàng khi Ithaca rơi vào hỗn loạn. Lối diễn ngạo mạn, đầy toan tính giúp nhân vật trở thành đối trọng với Odysseus trong hồi cuối. Dàn diễn viên phụ như Charlize Theron, Samantha Morton hay Lupita Nyong'o không xuất hiện quá nhiều nhưng góp phần làm nổi bật những lát cắt về quyền lực và sự mất mát.

Ở phương diện hình ảnh, Nolan tiếp tục chứng minh vì sao ông là một trong những đạo diễn khai thác công nghệ chiếu phim IMAX hiệu quả nhất hiện nay. Thay vì sử dụng định dạng này chỉ để tạo cảm giác choáng ngợp, ông biến không gian mênh mông của biển cả thành yếu tố kể chuyện. Những khuôn hình rộng lớn khiến con người trở nên nhỏ bé giữa thiên nhiên, nhấn mạnh sự cô độc của Odysseus. Các trường đoạn đối đầu Cyclops, hải chiến hay chuyến đi xuống âm phủ gây ấn tượng nhờ quy mô dàn dựng, nhưng điểm nhấn vẫn là cảm xúc nhân vật.

Với đánh giá 96% điểm "tươi" từ giới phê bình lẫn khán giả trên trang Rotten Tomatoes, tác phẩm nhận lời khen nhờ thổi sức sống mới vào sử thi Hy Lạp. Cây bút Robbie Collin của The Telegraph cho rằng Christopher Nolan biến kiệt tác văn học vĩ đại của nền văn minh phương Tây thành bom tấn để đời. "Đây là bộ phim của năm", ông viết.

Guardian và tạp chí Empire cho phim 5/5 sao, trong đó Empire nhận xét: "The Odyssey là bản chuyển thể xứng tầm của sử thi kinh điển, tiếp tục khẳng định Christopher Nolan là một trong những nhà làm phim táo bạo nhất của điện ảnh đương đại. Bạn nên thưởng thức tác phẩm trên màn hình lớn nhất có thể".

Dẫu vậy, nhịp phim gần ba giờ đôi lúc chùng xuống bởi một số đoạn giải thích kéo dài. Một vài ý tưởng được nhấn mạnh nhiều lần khiến phần giữa thiếu sự cô đọng so với những tác phẩm trước của Nolan. Tuy nhiên, những hạn chế này không làm giảm sức nặng câu chuyện.

Sau hơn ba thiên niên kỷ, Nolan không cố biến The Odyssey thành phim hành động thần thoại thuần túy hay phá bỏ tinh thần nguyên tác. Thay vào đó, nhà làm phim dùng sử thi để nói về những điều diễn ra ở thời hiện đại. Với Nolan, hành trình dài nhất của Odysseus không phải vượt biển hay đánh bại quái vật mà là học cách sống cùng những lựa chọn trong quá khứ.