Hội ngộ các thầy cô giáo, cán bộ 'đi B' nhìn lại thanh xuân qua tư liệu lưu trữ

Nhiều năm sau ngày gửi lý lịch ở lại miền Bắc, các thầy cô giáo từng lên đường vào Nam có dịp hội ngộ đồng nghiệp, nhìn lại mình thời trẻ qua trang tư liệu bạc màu.

Trưng bày Thanh xuân gửi lại do Cục Văn thư lưu trữ nhà nước tổ chức ngày 17/7 giới thiệu hơn 100 hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B, trở thành cuộc hội ngộ của các thế hệ thầy cô giáo, y bác sĩ, kỹ sư... từng lên đường vào miền Nam dạy học, lao động, trực tiếp chiến đấu, giai đoạn 1959-1975.

Chủ trương xuất phát từ thực tế cấp bách chi viện sức người, sức của cho miền Nam sau thời kỳ càn quét, khủng bố của đối phương. Cán bộ miền Bắc được bổ sung cho miền Nam gọi là đi B. Ban đầu là lực lượng vũ trang, sau mở rộng ra nhiều ban ngành, từ cán bộ, Đảng viên, giáo viên đến y bác sĩ, kỹ sư, văn nghệ sĩ, do Ủy ban Thống nhất của Hội đồng Chính phủ quản lý.

Hành trình đi B luôn được giữ bí mật tuyệt đối, kể cả với người thân. Những người tình nguyện lên đường lặng lẽ rời nơi công tác, tập kết tại những địa chỉ bí mật tại Hà Nội, Hòa Bình, Hà Tây cũ. Tài liệu thuộc về tổ chức, nhân sự như lý lịch Đảng, lý lịch cán bộ, huân huy chương, tư trang như ảnh, nhật ký, thư từ, sổ tiết kiệm đều được gửi lại miền Bắc chờ ngày họ trở về.

Năm 26 tuổi, thầy giáo Nguyễn Việt Anh, khi ấy là Hiệu phó trường cấp 2 Thạch Xá, huyện Thạch Thất, Hà Tây cũ, nhận quyết định lên đường đi B. "Tôi muốn cống hiến một phần sức trẻ của mình cho ngày đất nước thống nhất", thầy giáo từng dạy Văn kể về lý do tình nguyện viết đơn năm 1969. Cùng với thế hệ sinh viên các trường đại học gác bút nghiên trực tiếp ra trận, một lớp thầy cô giáo cũng lên đường.

Mùa đông năm 1969, đoàn cán bộ ngành giáo dục sau khi được đào tạo lý luận, học bắn súng, huấn luyện tân binh tập trung tại Hà Nội để lên đường. Gia đình, bạn bè đều không ai biết, thầy giáo Việt Anh cũng không kịp viết thư về cho gia đình bởi hành trình phải giữ bí mật. Cả đoàn gần trăm người đi tàu đến Quảng Bình rồi hành quân bộ vượt Trường Sơn để vào mặt trận.

Nhiều năm sau này, thầy giáo 82 tuổi vẫn nhớ đêm giao thừa giữa rừng Trường Sơn. Bữa tất niên đón năm mới chỉ có thanh lương khô, vắt cơm nắm mừng năm mới rồi lại tranh thủ hành quân tiếp. Đi bộ nửa năm họ mới tới được nơi làm nhiệm vụ, mấy lần chết hụt vì pháo kích, nhiều người rớt lại dọc đường vì kiệt sức, ốm nặng. Vào mặt trận, các thầy cô giáo ngoài dạy học còn kiêm cán bộ văn hóa, làm báo, nông vận, binh vận.

Ông Việt Anh được điều sang làm trợ lý văn hóa của Trung đoàn 180 - cơ quan an ninh bảo vệ Trung ương Cục miền Nam, đóng ở Tây Ninh. Thầy giáo trẻ chuyên đứng lớp bồi dưỡng văn hóa cho cán bộ tiểu đội của đơn vị, tiếp đón và hướng dẫn các đoàn giáo viên "tân binh" từ miền Bắc vào Nam. Sau ngày đất nước thống nhất, ông trở lại Hà Nội năm 1976 và tiếp tục công tác trong ngành giáo dục cho đến lúc về hưu.

Trưng bày là dịp hiếm hoi giúp thầy giáo dạy Văn gặp gỡ bạn bè, đồng đội các thế hệ đi B, những người mà ông còn nhớ rõ mặt rõ tên, từ Lê Đình Lập đến Trọng Văn, Dương Ngọc Tấn... Ông chỉ tiếc trong đoàn hành quân năm ấy có bốn cô giáo thì một người đã nằm lại mặt trận phía Nam không kịp đợi ngày thống nhất. Nếu chọn lại, thầy giáo nói vẫn sẽ chọn lên đường.

Hội ngộ đồng nghiệp cũ, cô giáo Trần Thị Phú Bình lại chọn một chiếc khăn rằn gợi nhớ những tháng ngày đi B năm 1973. Người con gái phố Hàng Thiếc, Hà Nội năm nào không giấu niềm xúc động khi ngắm nhìn kỷ vật gửi lại miền Bắc thời thanh niên, từ tờ phiếu cắt lương thực đến lý lịch Đoàn viên. Tờ phiếu tiêu chuẩn mỗi tháng 12 kg gạo được cắt chuyển từ ngoài Hà Nội vào trong Trường đào tạo cán bộ miền Nam khi cô giáo Bình lên đường đi B.

"Không ngờ có ngày được nhìn lại kỷ vật của mình ngày xưa, đó là những ký ức không gì thay thế được", bà nói, cho rằng những đóng góp của mình như "một hạt cát trong biển lớn" so với các thế hệ đã hy sinh và cống hiến cho đất nước.

Chung niềm xúc động như các thầy cô giáo, nguyên Bí thư Thành ủy Hà Nội Phạm Quang Nghị bất ngờ khi nhìn lại những kỷ vật gửi lại cho Ủy ban Thống nhất trước ngày lên đường đi B năm 1971. Từ lý lịch cá nhân, học bạ phổ thông đến chứng nhận Đoàn viên 4 tốt - những giấy tờ mà bản thân ông không dám chắc sau này sẽ còn được nhìn thấy. "Một bộ hồ sơ khiêm tốn" trong 72.000 bộ hồ sơ mà Cục Văn thư lưu trữ nhà nước đang gìn giữ.

"Điều may mắn là người còn sống, hiện vật còn giữ, anh em đồng chí bạn bè vẫn còn những cơ hội gặp mặt. Đó là niềm hạnh phúc đặc biệt", ông nói.

Ông Nghị cho rằng mỗi cán bộ đi B ngày ấy lên đường với hoàn cảnh riêng khác nhau, nhưng có lẽ đều chung niềm suy nghĩ "Tổ quốc là trên hết". Giấy tờ là kỷ vật cá nhân nhưng cũng gợi nhắc cho người đi qua cuộc chiến như ông ký ức về chiến trường, đồng đội, về những gì diễn ra trong quá khứ. Người Việt hôm nay sống trong hòa bình và phát triển nhưng vẫn có những giây phút nhìn lại, tri ân những người đã hy sinh trong kháng chiến.

Ông Đặng Thanh Tùng, Cục trưởng Văn thư và lưu trữ nhà nước, Bộ Nội vụ, cho biết cơ quan đang bảo quản hơn 72.000 hồ sơ của cán bộ đi B. Đến nay, phần lớn giấy tờ vẫn đang tìm chủ nhân hoặc chờ gia đình đến nhận lại. Việc trao trả lại hồ sơ, kỷ vật gặp khó khăn do nhiều người đã qua đời hoặc tên làng xã, nơi ở trong giấy tờ đổi khác sau nhiều năm thay đổi địa giới hành chính.

Cục đã tham mưu cho Bộ nội vụ có văn bản gửi các địa phương kết nối tìm kiếm chủ nhân của các hồ sơ. Cơ quan này đồng thời kế hoạch số hóa toàn bộ tư liệu đưa lên website chính thức để các gia đình tra cứu và nhận lại bản sao hoặc trực tiếp tới số 12 Đào Tấn, Hà Nội.

"Riêng bản gốc đã thành tài sản quốc gia, sẽ được đơn vị bảo quản và gìn giữ cho mai sau", ông nói.