Uluslararası Uzay Politikaları ve Uzay Diplomasisi Uzmanı Elif Yüksel, Paris Uzay Konferansı'nda ele alınan konuları ve Türkiye'nin uzay yolculuğunu AA Analiz için kaleme aldı.
Bir ülkenin uzay diplomasisindeki başarısı bugün neye göre ölçülmektedir? 9-10 Eylül tarihlerinde Paris'te toplanan Uluslararası Uzay Zirvesi'nin gündemi, bu sorunun cevabının değiştiğini gösteren olaylardan biridir. Güvenlikten uzay ekonomisine, uzayın ortak bir varlık olarak yönetiminden keşif programlarına kadar pek çok başlık bu zirvede ele alınıyor. Yaklaşık 120 yabancı delegasyon da bu tartışmalara katılıyor. Fransa'nın yayımladığı çerçevede bu başlıkların ayrı ayrı değil, aynı sistemin parçaları olarak ele alınacağı belirtiliyor. [1] Bu birleşme, bir ülkenin uzaydaki gücünün neye göre ölçüleceği sorusunu da doğrudan etkiliyor.
Paris Uzay Konferansı ve uzay diplomasisinde değişen politikalar
Uzay diplomasisinde başarı anlayışı da bu dönüşüme paralel olarak değişiyor. Bu dönüşüm, yazarın bir röportajında dikkat çektiği ve uygulayıcı perspektifiyle geliştirdiği “yörüngelerden sonuçlara” stratejik çerçevesi üzerinden de ortaya konulmaktadır. Nitekim asıl mesele artık bir ülkenin yörüngeye erişip erişemediği değil, bu erişimin hangi somut sonuçlara dönüştüğüdür. [2,3] Bu dönüşüm bir dizi çıktı üzerinden somutlaştırılabilir. Bunlardan ikisi özellikle öne çıkmaktadır: Kurulan ortaklıkların geçici mi yoksa kurumsal mı olduğunu gösteren işbirliği mimarisi ve bir ülkenin uzay faaliyetlerinin küresel yönetişim, norm oluşumu ve uluslararası gündem üzerindeki etkisini ortaya koyan uluslararası etki. İkinci unsur, diğer çıktıların birleştirici çerçevesini oluşturmaktadır. Zira uzay, doğası gereği ulusötesi bir alan olduğundan, kapasitenin gerçek değeri uluslararası düzeyde nasıl değerlendirildiği ve ne ölçüde karşılık bulduğu üzerinden şekillenmektedir. [2]
Paris'in taşıdığı mesaj tam olarak burada karşılık bulmaktadır: Stratejik özerklik ile uluslararası işbirliği artık birbirinin alternatifi olmayıp, eş zamanlı yürütülme emsallerinin katlanarak çoğaldığı iki hattır. Zirve öncesinde yaşanan gerilim de bu dinamiği somut biçimde ortaya koymuştur. SpaceX, Blue Origin, Stoke Space ve Starcloud 3 Eylül'de katılımlarını iptal ettiklerini Fransız makamlarına bildirmişlerdir. [4,5] Beyaz Saray'ın Amerikan şirketlerine yönelik baskısının ardından bu gerginlik kamuoyuna yansımıştır. Bir zirveye kimin katılıp katılmayacağının bu denli tartışma konusu olması, işbirliğinin kendisinin nasıl bir rekabet ve yönetişim alanına dönüştüğünü göstermektedir.
Türkiye'nin uzay yolculuğu
Türkiye, 31 Ağustos 2026'da Artemis Anlaşmaları'nın 71'inci imzacısı olmuştur. [6] Bu anlaşma, Ay ve derin uzay işbirliğini şekillendiren bir çerçevede Türkiye'ye resmi bir kurumsal zemin sunmaktadır. Uygulama tartışmalarına, birlikte çalışabilirlik ilkelerine ve gelecekteki yönetişim başlıklarına daha yakından katılma imkanı sağlamaktadır. Nitekim ABD Havacılık ve Uzay Ajansı (NASA), imza töreninde bütün imzacıları Ay yüzeyindeki kalıcı altyapıya donanım ve bilimsel faydalı yüklerle katkı sunmaya davet etmiştir. [6] Ne var ki bu davet, birlikte çalışılabilirlik (interoperability) bağlamında yalnızca bir başlangıç niteliğindedir; sözleşme detayları, teknoloji transferi ve görev paylaşımı gibi konuların netleşmesi ise bu daveti takip edecek ayrı programatik ve ticari düzenlemelere bağlıdır. Erişim bugün bir giriş noktası işlevi görmektedir; asıl sınav, bu erişimin zaman içinde neye dönüşeceğidir. [7]
Öte yandan, Türkiye'nin uzaydaki konumu bu imzayla başlamamıştır. Bu birikimin kökleri 1994'te fırlatılan ilk haberleşme uydusu TÜRKSAT 1B'ye kadar uzanmaktadır. Daha sonra 2003'te BİLSAT ile başlayan, 2011'de yerli uydular RASAT ve 2012'de GÖKTÜRK-2 ile devam eden yer gözlem uydu mirası, bugünkü kapasitenin zeminini oluşturmuştur. [7] Türkiye Uzay Ajansının (TUA) 2018'de kurulması, ardından Ulusal Uzay Programı ve Ulusal Uzay Strateji Belgesi'nin açıklanması, uzayın bir devlet politikası alanı olarak ele alınmaya başlandığını göstermektedir.
Türkiye, bugün 9 aktif kamu uydusu işletmektedir. TÜRKSAT 6A ile haberleşme uydusu tasarlayıp üretebilen 11 ülke arasına giren Türkiye, İMECE ile de yerli optiğe sahip ilk metre altı çözünürlüklü yerli ve milli uydusunu yörüngeye yerleştirmiştir. [8,9,10] ASELSAN'ın Aralık 2025'te LUNA-1'i, Mart 2026'da da LUNA-2'yi yörüngeye taşıdığı uzay tabanlı nesnelerin interneti kabiliyeti, savunma sanayisinin IoT uydularına olan yönelimini yansıtmaktadır. [11]
2024'te Türk Hava Kuvvetleri bünyesinde kurulan Uzay Komutanlığı, sivil-asker koordinasyonunu ve NATO uzay çerçeveleriyle uyumu güçlendirmeyi hedeflemektedir. Fergani Space ve Plan-S'in genişlemiş uydu filoları ise ekosistemin ticari ve girişimci bileşenlerinin emsalleridir. [12,13] İtki alanında ise DeltaV'ın hibrit roket sistemi Haziran 2025'te 200 kilometrenin üzerinde irtifaya ulaşmış; Temmuz 2026'da yörüngeye gönderilen Rubidyum Atomik Frekans Standardı (RAFS) ise Milli Uzay Programı hedeflerinden biri olan Bölgesel Konumlandırma ve Zamanlama Sistemi'nin kritik bir bileşenini uzay ortamında sınamaya başlamıştır. [14,15] Diğer bir yandan, Somali'de inşasına başlandığı duyurulan uzay limanı ülkenin bağımsız erişim hedefini güçlendirirken [16], TUA Başkanı Yusuf Kıraç'ın Asya-Pasifik Uzay İş Birliği Örgütü (APSCO) Konsey Başkanlığına seçilmesi bu birikime kurumsal görünürlük katmaktadır. [17] Ayrıca, Türk Ay Misyonu’nun planlanan ilk aşaması olarak 2027'nin ilk aylarında Ay yüzeyine sert iniş gerçekleştirmesi planlanmaktadır. Dolayısıyla Türkiye, başarılı bir uzay diplomasisinin etkin biçimde icrası için gerekli ham madde olarak değerlendirebileceğimiz teknik kapasiteyi yeterli şekilde oluşturmuştur. [18]
Artemis Anlaşmaları'na katılım Türkiye'nin konumunu nasıl etkileyecek?
Ne var ki, görünürlüğün (visibility trap) tek başına etki anlamına geleceği düşünülmemelidir. [18] Uzay alanının nasıl yönetileceği üzerinde ağırlık kurmak, eş zamanlı katılımın ötesinde süreklilik, disiplinlerarası uzmanlık ve kurumsal ve operasyonel derinlik gerektirmektedir.
Artemis Anlaşmaları'na katılımın Türkiye'nin küresel konumunu nasıl değiştireceği de buradan izlenebilir. Türkiye, imzadan önce de Artemis çerçevesine uyumlu bir ülke olarak konumlanmış; bugün bu çerçevenin çeşitli ortak operasyonel alanlarına ve zaman içinde dönüşümüne doğrudan katılabilecek bir konumdadır. Katılımı çok vektörlü bir uzay diplomasisi içinde kurumsal bir çapa olarak okumak daha isabetlidir. Stratejik özerklik, uluslararası kurumların dışında kalmayı gerektirmez; kaldı ki doğru yönetildiğinde geç katılım da stratejik esnekliğe dönüşebilmektedir.
Bundan sonrası bir dönüştürme meselesidir ve bu dönüşüm bilimsel katkı, endüstriyel entegrasyon, düzenleyici uyum, insan kaynağı yatırımı, ekonomik ve toplumsal etki ile yönetişimdeki konumlanma eş zamanlı ilerlemek durumundadır. İmzadan hemen sonra en somut adımın atılabileceği yer ise teknik katkı alanıdır.
Türkiye'nin bu alandaki envanteri uçuşta doğrulanmış sistemlerden oluşmaktadır. Örneğin, TÜRKSAT 6A'da kullanılan TstarG-100 platformu Nisan 2025'te hizmete girmiştir. [20] İMECE-2 ve İMECE-3'ü kapsayan takım uydu mimarisi de bu birikimin üzerine inşa edilmektedir. [21] Yıldız izleyici, tepki tekeri ve elektro-optik kamera altyapılarının yanı sıra Hall etkili itki motoru için HALE tesisi de devreye alınmıştır. [22]
Bu kabiliyetin uluslararası bir çerçevede işleyebildiği görülmüştür: APSCO işbirliğiyle geliştirilen SSS-2B 3U küp uydusu, tasarımdan entegrasyona kadar yerli mühendisliğin uluslararası standartlarda çalışabildiğini göstermiştir. [23] Nitekim Türkiye, yabancı bilimsel enstrümanları kendi görevlerine entegre etme pratiğini de sürdürmektedir. Örneğin, İsveç Uzay Fiziği Enstitüsünün geliştirdiği Lunar Neutrals Telescope, Ay görevinde uçacaktır. [24]
Endüstriyel tarafta ölçüt, Türk şirketlerinin uluslararası tedarik zincirlerine girip girmediği, üniversitelerin ortak programlarda yer alıp almadığı ve yerli teknolojilerin görev düzeyinde uygulama bulup bulmadığıdır. Düzenleyici uyum da bunun ayrılmaz parçasıdır; lisanslama ve veri paylaşımı prosedürleri netleşmeden endüstriyel katılım kalıcılık kazanamamaktadır. Yönetişim tarafında ise Artemis içindeki mevcudiyetin, 1967 Uzay Anlaşması’nı esas alarak, COPUOS başta olmak üzere çok taraflı platformlardaki pozisyonlarla ve ulusal politika üretimiyle birlikte kurgulanması gerekmektedir.
Bütün bu başlıkların en önemli ortak koşullarından birisi kurumlar arası ve disiplinlerarası koordinasyondur. Türkiye’nin büyük stratejisinin bir sütunu olarak uzay diplomasisinin kurumsallaştırılması, teknolojik, bilimsel ve kurumsal kazanımların sürdürülebilir diplomatik etkiye dönüşmesinde belirleyici olacaktır. [25]
Nitekim, yazarın farklı platformlarda geliştirdiği Uzay Diplomasisi Görev Gücü modelinin her versiyonunda ilk uygulama örneği olarak Türkiye ele alınmaktadır. Bu doğrultuda geliştirilen söz konusu modelin önerisi, ilgili Türk muhataplarına 2026’nın ağustos ayında bağımsız bir politika katkısı olarak iletilmiştir. Görev Gücü, Milli Uzay Konseyi tipi bir koordinasyon mekanizmasının kurulması durumunda Konseye entegre edilebilecek şekilde tasarlanmıştır. Buna, uzay bilimleri, teknolojileri, mühendisliği ve ekonomisi ile hukuk, güvenlik ve uluslararası ilişkiler arasında köprü kurabilen uygulayıcı düzeyde uzman uzay diplomatlarına (uzay ateşesi, müsteşarı vb.) yapılacak yatırımın eşlik etmesi muhtemel uygulamanın sağlıklı icra edilebilmesi için kritiktir. Bu uzmanlık, sivil, askeri ve ticari uzay alanlarını aynı çerçevede değerlendirebilecek bir bakış açısını da içermelidir.
Bu potansiyelin en somut göstergesi Uluslararası Uzay Kongresi (IAC) 2026'nın kendisinde ortaya çıkmaktadır. Kongre öncesinde dünyanın dört bir yanından parlamenterlerin ve hükümet temsilcilerinin katılacağı bir toplantıda "Antalya Deklarasyonu" yayımlanacağı duyurulmuştur. Barış, güven ve istikrar mesajları taşıması hedeflenen bu adım, Türkiye'nin mevcut yönetişim çerçevelerinin ötesinde yeni mekanizmalar öneren bir aktör haline geldiğini göstermektedir. Türkiye açısından Artemis Anlaşmaları'nın gerçek başarısı ise bu imzanın bilimsel, endüstriyel, toplumsal, ekonomik, güvenlik ve diplomatik alanlarda hangi somut sonuçlara dönüştürülebildiğiyle ölçülecektir.
