Otobüs büyüklüğündeki bir köpekbalığı nasıl insanların görüş alanından uzak durabilir? Balina köpekbalıklarının doğum yeri hala bilinmiyor, ancak yeni doğmuş bir yavrunun değerli bir gözlemi, bu dev balıkların hayatlarına nerede başladıklarının sırlarına ışık tutuyor.
Endonezya'nın Sumbawa adasında bulunan Salih Körfezi, okyanusun derinliklerinden soğuk, zengin su getiren dar bir kanalla beslenen, neredeyse mükemmel bir şekilde çevrelenmiştir. Adanın yerel halkı için bu besin açısından zengin akın, paganlar olarak bilinen yüzen yapılardan yakalanan uskumru ve kalamarla dolu bir körfez anlamına geliyor.
Yerel halk, pagan platformlarının altındaki yemli ağlara balık çekmek için suya spot ışıkları tutarak geceleri balık tutuyordu, ancak 6 Eylül 2024'te yerel bilim adamlarına su yüzeyinde yalnız olmadıklarını bildirdiler.
Saat 04:30'dan kısa bir süre sonra, ağda dinlenen, ağzı açık, kömür grisi gövdesi, gece gökyüzünü andıran parıldayan beyaz noktalarla süslenmiş bir balina köpekbalığının videosunu çektiler.
Balina köpekbalığı dünyadaki en büyük balık türüdür. Ancak yaklaşık 1,5 metre uzunluğundaki bu küçük köpekbalığı hiçbir rekor kırmıyordu.
Sadece dört aylık olduğu tahmin ediliyordu ve yetişkin bir balina köpekbalığının onda biri kadar uzunluktaydı.
Deniz biyoloğu Mushamad Iqbal Hirwata Putra'ya göre keşfi daha da heyecan verici kılan şey, küçük boyutuydu; Endonezya'da keşfedilen ilk yeni doğan balina köpekbalığıydı ve bilim tarafından belgelenen yalnızca birkaç düzineden biriydi.
Bu canlıların devasa boyutlarına ve dünya çapında sıcak sularda yayılmalarına rağmen şimdiye kadar hiç kimse bir balina köpekbalığının çiftleştiğini veya doğurduğunu görmedi. Ancak bu küçük çocuğun ortaya çıkışı, bulunması zor doğum yerinin yakın olabileceğinin en iyi kanıtlarından birini temsil ediyor.
Ağırlığı altı fil kadar olan yetişkin balina köpekbalığı, gezegendeki en büyük soğukkanlı veya endotermik hayvandır.
Balina köpekbalıkları, yaşamlarının büyük bir bölümünü açık okyanusta dolaşarak geçiren yalnız canlılar oldukları için yirminci yüzyılın sonlarına kadar kapsamlı bir bilimsel çalışma yapılmamıştı.
Ancak 1990'lara gelindiğinde, Meksika'daki Yucatan Yarımadası kıyıları gibi belirli kıyı bölgelerinde mevsimlik gruplar halinde (bazen birkaç yüz kişi) bir araya geldikleri görüldü.
Bu düzenli toplantılar, bilim adamlarının destansı yolculuklarını ortaya çıkaran izleme cihazları kurmalarına olanak tanıdı ve bazı bireylerin dünyaya yayılan göçleri nasıl gerçekleştirebileceğini açıkladı. Bir kadın 7.000 kilometre (5.000 mil) kadar muazzam bir mesafe yüzdü. Köpekbalığı Araştırma Vakfı araştırmacısı Ben Di Antonio'ya göre, o zamandan beri bu balıklar en çok incelenen deniz megafaunalarından biri haline geldi.
De Antonio, devasa, gizemli balina köpekbalıklarının "merak duygusu" uyandırdığını söylüyor. Bu dev yaratıklar on milyonlarca yıldır Dünya okyanuslarında dolaşıyor.
Saleh Körfezi'nde ortaya çıkan bebek, iklim değişikliği, balıkçılık ve deniz trafiği gibi giderek artan tehditlerle başa çıkmanın bir yolu bulunursa 2150 yılına kadar denizlerde dolaşmaya devam edebilir.
Jakarta merkezli, kar amacı gütmeyen Endonezya Konservatuarı'nda deniz yaban hayatı uzmanı olan Hirwata Putra, yeni doğmuş bir bebeğin keşfinin bize, yaşamın erken evresine dair nadiren gördüğümüz "nadir bir bakış" sağladığını söylüyor.
Balina köpekbalıkları, Pagan balıkçılarının ihtiyaç duyduğu yiyecek bolluğu nedeniyle Saleh Körfezi'ne çekiliyor.
Hirwata Putra, "Körfezi çevreleyen bir mangrov sistemi olduğundan çok sayıda kril (küçük deniz canlısı) var" diyor.
Yavru balina köpekbalıkları için burası, minimum çabayla büyüme ve kilo alma için idealdir ve aynı zamanda genç bir balina köpekbalığını kolayca avlayabilen mavi köpekbalığı gibi yırtıcı hayvanlara karşı da koruma sağlar.
Hirwata Putra, bu korunaklı körfezin bir doğum alanı ve yaşamın ilk haftalarında kullanılan bir kuluçka makinesi olabileceğinden şüpheleniyor. Ancak balina köpekbalığının yaşamına burada mı başladığını, yoksa Di Antonio'ya göre en muhtemel olasılık olan "başka bir yerden gelip uygun bir körfez mi seçtiğini" henüz bilmiyoruz.
Di Antonio, bir fidanlık bulmanın "temel bir keşif" olduğunu söyleyerek, Hirwata Putra gibi "şaşırtıcı" Endonezyalı bilim adamlarının, çoğu balina köpekbalığından korkan veya daha önce balina köpekbalıklarını takip eden yerel balıkçılarla kurduğu topluluk işbirliğini övüyor.
Bu ilişkilerin ve önemli doğal yaşam alanlarının haritasını çıkarmaya yönelik çabaların, sayılarındaki azalmayı tersine çevirmek için hayati önem taşıyabileceğini ekliyor.
Dünyadaki balina köpekbalıklarının sayısı 1980'lerden bu yana yarıdan fazla azaldı ve artık nesli tükenmekte olan türler arasında sınıflandırılıyorlar. Bugün, gezegenin dört bir yanındaki deniz biyologları, tehdit altındaki balina köpekbalığının yaşam döngüsündeki bu kritik bölgeleri bulmak ve korumak için zamana karşı yarışıyorlar.
Balina köpekbalığının doğum yeri hakkında en iyi ipucumuz 1995 yılında Tayvan'da deniz biyologlarının yerel balıkçılar tarafından zıpkınlarla yakalanan 10 metrelik (33 fit) bir örneği incelediği yerde bulundu. Mega Mama adı verilen bu dişi, balina köpekbalığı üremesi hakkında bugün bildiğimiz şeylerin çoğunu ortaya çıkardı.
Rahminde 304 döllenmiş yumurta ve embriyo bulunuyordu; bu da balina köpekbalıklarının canlı olarak çoğaldıklarını, yani yumurtaları vücutlarının içinde kuluçkaya yatırdıklarını ve özgürce yüzebilen canlı gençleri doğurduklarını gösteriyordu.
Bu, herhangi bir köpekbalığı türü için şimdiye kadar kaydedilen en fazla yavru sayısıydı.
2010 yılında yapılan genetik analizde, farklı gelişim aşamalarındaki bu yavruların tamamının tek bir babaya ait olduğu doğrulandı. Bu da, annenin belirli bir süre boyunca sperm depoladığı ve yumurtaları döllediğine dair güçlü bir kanıt oluşturuyor.
Bazıları yumurta muhafazalarının içinde kalırken, Japonya ve Tayvan'daki akvaryumlarda canlı tutulan iki yavru da dahil olmak üzere 15 tanesi hayatta kalabilecek kadar büyüktü.
Bilim yalnızca 33 yeni doğmuş balina köpekbalığını belgeledi ve bunların hepsi Atlantik Okyanusu'ndan Umman Denizi'ne, Pakistan'dan Galapagos Adaları'na kadar tropik bölgelerde ortaya çıktı.
Yakın zamanda yayınlanan bir makalede, Deniz Biyolojisi Derneği'nde araştırma bilimcisi olan Freya Womersley, bu konumları kalıcı minimum oksijen bölgeleri olarak bilinen düşük oksijenli alanlarla karşılaştırarak bir model bulmaya çalıştı.
Womersley, yeni doğan balina köpekbalığı yavrularının bu bölgelerde tesadüfen beklenenden daha sık görüldüğünü söylüyor.
Şöyle ekliyor: "Aslında bu bebeklerin görülmesi çok nadir, ancak görüldüklerinde benzer çevresel koşulları paylaşma eğiliminde olmaları şu soruyu akla getiriyor: Bu sadece bir tesadüf mü, yoksa bir tür strateji var mı?"
Çalışma, dişi balina köpekbalıklarının bir tür okyanus perdesi sağlamak için bu alanları seçebilecekleri ve yavrularını yırtıcı hayvanların gitmediği yerlerde saklayabilecekleri heyecan verici olasılığını araştırıyor.
Açık okyanus bize bölünmemiş bir su kütlesi gibi görünse de, Womersley'in açıkladığı gibi, balina köpekbalıkları gibi derinliklerde yaşayan canlılar, aktif yüzey sularından derinliklerdeki neredeyse tamamen oksijenden yoksun alanlara kadar çeşitli okyanus katmanları arasında hareket ederler.
Mavi köpekbalıkları ve marlin gibi pek çok açık okyanus yırtıcısı, oksijen açısından fakir olan bu bölgelerden kaçınır, bu da onları genç balina köpekbalıkları için potansiyel bir sığınak haline getirir; ayrıca planktonun sıklıkla düşük oksijenli katmanların sınırlarında toplanarak gençlere erken yem sağlaması gibi ek bir avantaj sağlar.
Balina köpekbalıklarının üreme yaşamıyla ilgili hala pek çok gizem bulunsa da, bu konuya daha fazla ışık tutacak kameralarla donatılmış izleme cihazları kurmak için Meksika'ya gitmeye hazırlanan Womersley'e göre yanıtlara giderek yaklaşıyoruz.
"Birinin doğru köpekbalığını bulması, ona doğru ekipmanı bağlaması, koşulların uyumlu hale gelmesi ve bu harika çekimleri elde etmemizin an meselesi olduğunu düşünüyorum" diyor. "Bunun 'an meselesi' olduğunu söylediğimde ne kadar süreceğini bilmiyorum."
1980'li ve 1990'lı yıllarda, Tayvan'da "yasal" bir balıkçılık alanında zıpkınla avlanan "Mega Mama" da dahil olmak üzere yüzlerce balina köpekbalığı etleri ve yüzgeçleri için her yıl öldürülüyordu.
Conservancy Indonesia, kuzey Körfez'de, özellikle balina köpekbalıklarını korumak için Asya ülkesinde kurulan ilk rezerv olacak bir deniz koruma alanı kurmayı hedefliyor.
Hirwata Putra, bu önemli kutsal alanları tanımanın ve korumanın büyük bir fark yaratabileceğini söylüyor.
Saleh Körfezi'ndeki izleme cihazlarıyla donatılmış 25 balina köpekbalığının çoğu, zamanlarının çoğunu körfez içinde ve çevresinde geçiriyor ve bu canlılar, yıl boyunca mevcut olan yiyecek tedarikinden yararlanmak için geri dönmeden önce yalnızca zaman zaman ayrılıyor.
