Cử nhân ra trường không biết làm gì: Lỗ hổng hướng nghiệp và cách chọn nghề phù hợp

Bài viết về cử nhân tốn hàng trăm triệu đồng học đại học nhưng ra trường không biết làm gì khiến tôi suy nghĩ nhiều. Trước đây tôi cũng chọn ngành không phù hợp với năng lực và tính cách, phải mất nhiều năm điều chỉnh bổ sung mới có được thành công.

Theo tôi, đây không chỉ là câu chuyện của một cá nhân mà phản ánh khoảng trống lớn trong công tác hướng nghiệp hiện nay.

Khi đứng trước ngưỡng cửa đại học, học sinh thường được cung cấp rất nhiều thông tin: Điểm chuẩn, học phí, chương trình đào tạo, cơ hội việc làm, mức lương sau tốt nghiệp... Nhưng có một câu hỏi quan trọng lại ít khi được trả lời: "Tư duy cốt lõi của nghề đó là gì?".

Nhiều năm trước, khi còn học đại học, tôi nhớ một người thầy từng nói: "Mỗi cuốn sách chỉ có vài dòng là giá trị nhất". Khi đi làm, tôi mới hiểu ý nghĩa của câu nói ấy. Đằng sau hàng trăm trang sách, hàng chục môn học, thường chỉ có một vài nguyên lý cốt lõi quyết định cách người làm nghề suy nghĩ và hành động.

Nghề luật sư chẳng hạn. Nhiều người nghĩ điều quan trọng nhất là bằng cấp hoặc thuộc nhiều điều luật. Nhưng những luật sư giỏi mà tôi biết lại có một điểm chung khác: Họ sở hữu tư duy pháp lý và tư duy chứng cứ. Khi nghe một câu chuyện, họ không vội kết luận ai đúng ai sai mà tự hỏi: có chứng cứ gì, quan hệ pháp lý nào phát sinh, điều luật nào điều chỉnh.

Tương tự, cốt lõi của nghề kỹ sư không phải là thuộc lòng công thức mà là khả năng phân tích nguyên nhân gốc rễ của vấn đề và tìm ra giải pháp tối ưu. Cốt lõi của nghề kinh doanh không phải là bán hàng mà là hiểu nhu cầu khách hàng và tạo ra giá trị.

Tôi cho rằng rất nhiều sinh viên gặp khó khăn sau khi tốt nghiệp vì đã chọn ngành học mà chưa hiểu tư duy cốt lõi của nghề nghiệp phía sau. Các em nhìn thấy màu hồng của nghề nhưng không nhìn thấy áp lực, trách nhiệm và cách suy nghĩ đặc trưng của người làm nghề đó.

Trong khi chờ đợi những hệ thống tư vấn hướng nghiệp hiện đại hơn, học sinh và phụ huynh hoàn toàn có thể làm một việc rất đơn giản.

Trước khi chọn ngành học, hãy tìm một người thân, người quen hoặc một người thành công trong nghề mà mình quan tâm và hỏi họ ba câu hỏi:

- Theo anh chị, tư duy cốt lõi nhất của nghề này là gì?

- Điều khó khăn nhất và áp lực lớn nhất của nghề là gì?

- Với tính cách và năng lực của em, anh chị có nghĩ em phù hợp với nghề này không?

Theo tôi, ba câu hỏi đó đôi khi giá trị hơn hàng chục buổi tư vấn tuyển sinh.

Nếu nhiều người làm nghề đều trả lời giống nhau về một đặc điểm nào đó, rất có thể đó chính là "điểm nút" của nghề. Nếu bản thân cảm thấy không hứng thú hoặc không thể chấp nhận điều cốt lõi ấy, có lẽ nên cân nhắc lựa chọn khác trước khi đầu tư bốn năm đại học và hàng trăm triệu đồng học phí.

Theo tôi, mục tiêu của hướng nghiệp không phải là tìm ngành học đang "hot" nhất, mà là tìm nghề nghiệp phù hợp nhất với cách mình suy nghĩ và con người mình.

Khi chọn đúng nghề, việc học sẽ đi vào trọng tâm hơn, thời gian trưởng thành nghề nghiệp sẽ ngắn hơn và xã hội cũng giảm được rất nhiều lãng phí từ những quyết định sai ngay từ đầu.