Việt Nam đặt mục tiêu nâng cao năng lực khoa học cơ bản và đổi mới sáng tạo

Chủ trì họp Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số về nghiên cứu khoa học cơ bản sáng 25/5, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng đây là vấn đề chiến lược, liên quan trực tiếp đến mô hình phát triển, năng lực tự chủ và vị thế quốc gia của Việt Nam trong nhiều thập niên tới.

Theo ông, mô hình tăng trưởng hiện nay của Việt Nam còn dựa nhiều vào gia công, lắp ráp, khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài. Năng suất lao động, năng lực đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ nền tảng và tự chủ chiến lược còn nhiều hạn chế.

Ông đánh giá nghiên cứu khoa học cơ bản chưa tương xứng với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đầu tư còn thấp, chưa hình thành hệ sinh thái nghiên cứu mạnh, ổn định và có chiều sâu tích lũy dài hạn. Hoạt động nghiên cứu còn phân tán, thiếu liên kết, thiếu trường phái khoa học, thiếu nhóm nghiên cứu mạnh và chưa gắn với chiến lược phát triển quốc gia.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng cơ chế quản lý khoa học còn nặng tư duy hành chính, phụ thuộc hồ sơ, thủ tục, chứng từ, dự toán năm và tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm. Việt Nam cũng thiếu các trung tâm nghiên cứu xuất sắc, phòng thí nghiệm hiện đại, trong khi nhân lực khoa học đang trở thành điểm nghẽn chiến lược, tình trạng chảy máu chất xám vẫn diễn ra.

"Một quốc gia có thể nhập khẩu công nghệ, nhưng không thể nhập khẩu mô hình phát triển phù hợp với lịch sử, văn hóa và điều kiện của chính mình", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nói khi đề cập vai trò của khoa học xã hội và nhân văn.

Theo định hướng được nêu tại cuộc họp, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 chi khoảng 2% ngân sách cho nghiên cứu và phát triển; nguồn nhân lực nghiên cứu đạt 12 người trên 10.000 dân; có 40-50 tổ chức khoa học và công nghệ được xếp hạng khu vực và quốc tế; công bố khoa học quốc tế tăng trung bình 10% mỗi năm; số lượng sáng chế tăng 16-18% mỗi năm.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu tháo gỡ toàn bộ nút thắt về nghiên cứu khoa học cơ bản trước tháng 6/2027 để xây dựng một số trung tâm nghiên cứu xuất sắc và nhóm nghiên cứu mạnh. Cơ chế tài trợ 5 năm, 10 năm, 15 năm sẽ được áp dụng với các nhóm nghiên cứu mạnh và trung tâm nghiên cứu xuất sắc.

Ông nhấn mạnh cơ chế quản lý khoa học phải chuyển mạnh sang hậu kiểm, tập trung đánh giá chất lượng, kết quả và tác động dài hạn. "Cơ chế quản lý phải chấp nhận rủi ro khoa học, giảm hành chính hóa, bảo vệ tự do học thuật, đề cao trách nhiệm giải trình và liêm chính khoa học", Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nói.

Theo định hướng đến năm 2045, Việt Nam sẽ hình thành một số lĩnh vực khoa học cơ bản có năng lực cạnh tranh quốc tế, từng bước xây dựng trường phái khoa học Việt Nam và nâng cao năng lực tự chủ ở một số công nghệ chiến lược.

Lãnh đạo Đảng, Nhà nước cũng yêu cầu phát triển hệ sinh thái nhân tài khoa học từ phát hiện sớm, đào tạo tinh hoa, nghiên cứu sinh, sau tiến sĩ, trưởng nhóm trẻ, chuyên gia đầu ngành đến trí thức Việt Nam toàn cầu; đồng thời đầu tư phòng thí nghiệm trọng điểm, hạ tầng tính toán hiệu năng cao, dữ liệu khoa học, thư viện số và kho dữ liệu văn hóa - ngôn ngữ - di sản số.

"Dữ liệu phải được coi là hạ tầng chiến lược của nghiên cứu cơ bản trong thời đại AI", ông nói.