Xơ vữa động mạch xuất hiện sớm ở người trẻ do lối sống hiện đại

Xơ vữa động mạch - nguyên nhân hàng đầu gây nhồi máu cơ tim - đang xuất hiện ở người trẻ hơn do ít vận động, hút thuốc, thức khuya, stress và nhiều yếu tố nguy cơ khác.

TS.BS Giang Minh Nhật, Phó khoa điều hành Khoa Hồi sức tim mạch, Bệnh viện Nhân dân Gia Định, bên lề hội nghị khoa học kỹ thuật của bệnh viện ngày 1/8, cho biết xơ vữa động mạch là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong tim mạch trên thế giới. Phần lớn các ca tử vong do bệnh tim mạch liên quan đến nhồi máu cơ tim, trong khi nguyên nhân chính của nhồi máu cơ tim là mảng xơ vữa trong lòng động mạch.

Xơ vữa động mạch là bệnh lý toàn thân, có thể xảy ra ở động mạch vành nuôi tim, động mạch não hoặc động mạch ngoại biên. Điều đáng lưu ý, quá trình hình thành mảng xơ vữa không đợi đến tuổi trung niên mà có thể bắt đầu từ tuổi vị thành niên, sau đó tiến triển âm thầm trong nhiều năm. Khi kết hợp với các yếu tố nguy cơ như hút thuốc lá, đái tháo đường, tăng huyết áp, tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm hoặc một số đột biến gene, mảng xơ vữa phát triển nhanh hơn, khiến nhồi máu cơ tim và đột quỵ ngày càng xuất hiện ở độ tuổi sớm hơn trước.

Theo bác sĩ Nhật, đa số trường hợp xơ vữa động mạch đều có dấu hiệu cảnh báo nhưng người bệnh thường chủ quan bỏ qua. Nếu xơ vữa xảy ra ở động mạch vành, triệu chứng điển hình là đau thắt ngực khi gắng sức như leo cầu thang, tập thể dục hoặc mang vác nặng. Nhiều người trẻ cho rằng đây chỉ là đau cơ hoặc đau thành ngực nên không đi khám. Tuy nhiên, khi xem lại bệnh sử của các bệnh nhân nhồi máu cơ tim, đa số đều từng xuất hiện cơn đau thắt ngực trước đó nhưng không được chú ý.

Nếu xơ vữa ở động mạch não, người bệnh có thể đau đầu, chóng mặt hoặc ngất. Trường hợp xơ vữa động mạch chi dưới thường gây đau cách hồi, tức đau căng bắp chân khi đi bộ xa hoặc lên dốc và giảm khi nghỉ.

Bác sĩ cho biết hiện chưa có phương pháp giúp "đảo ngược" hoàn toàn mảng xơ vữa đã hình thành. Điều trị chủ yếu nhằm phát hiện sớm để làm chậm quá trình tiến triển, đồng thời sử dụng thuốc giúp mảng xơ vữa ổn định hơn, giảm nguy cơ nứt vỡ và hình thành cục máu đông gây nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ. Chỉ một số trường hợp đặc biệt mới có thể can thiệp bằng phẫu thuật lấy mảng xơ vữa.

Theo khuyến cáo, không phải ai cũng cần tầm soát chuyên sâu. Người chưa từng bị nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ nên được bác sĩ đánh giá nguy cơ tim mạch thông qua tuổi, giới, huyết áp, đường huyết, mỡ máu và các yếu tố khác trong lần khám sức khỏe định kỳ. Nếu nguy cơ thấp, chỉ cần duy trì lối sống lành mạnh. Người có nguy cơ từ trung bình trở lên có thể được chỉ định thêm các xét nghiệm chuyên sâu để phát hiện xơ vữa giai đoạn sớm và điều trị kịp thời.

Hiện nhiều bệnh viện đã có các phương tiện chẩn đoán xơ vữa động mạch như đo chỉ số cổ chân - cánh tay, chụp cắt lớp vi tính động mạch vành để đánh giá điểm vôi hóa mạch vành. Đây là dấu hiệu giúp phát hiện xơ vữa ngay cả khi chưa xuất hiện triệu chứng.

Đối với điều trị, bác sĩ nhấn mạnh cần kiểm soát đồng thời nhiều yếu tố nguy cơ. Người tăng huyết áp phải kiểm soát huyết áp tốt; người rối loạn mỡ máu cần đưa cholesterol LDL về mức mục tiêu; người đái tháo đường phải kiểm soát đường huyết; người béo phì cần giảm cân. Việc can thiệp đồng thời nhiều yếu tố giúp làm chậm quá trình tiến triển của mảng xơ vữa hiệu quả hơn so với chỉ điều trị một yếu tố đơn lẻ.

Về phòng bệnh, vận động thể lực được xem là biện pháp quan trọng nhất. Bác sĩ khuyến cáo mỗi người nên tập luyện cường độ trung bình ít nhất 150 phút mỗi tuần, tương đương khoảng 30-40 phút mỗi buổi, tối thiểu ba buổi một tuần. Bên cạnh đó, cần duy trì cân nặng hợp lý, hạn chế muối nếu tăng huyết áp, giảm tinh bột và đường nếu mắc đái tháo đường, đồng thời bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia.

Theo bác sĩ Nhật, nhiều người vẫn lầm tưởng chỉ người thừa cân mới bị rối loạn mỡ máu. Thực tế, mỡ máu chịu ảnh hưởng của cả yếu tố di truyền lẫn lối sống nên người gầy vẫn có thể mắc nếu mang gene bất lợi hoặc ít vận động.

Đối với người trẻ, lối sống hiện đại đang góp phần thúc đẩy xơ vữa động mạch tiến triển sớm hơn. Ít vận động, ngồi nhiều, hút thuốc, uống nhiều rượu bia, cùng với stress, trầm cảm và mất ngủ kéo dài đều làm tăng nguy cơ tăng huyết áp, đái tháo đường, nhồi máu cơ tim và đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch.