Những "cú đêm" và hệ lụy sức khỏe khi thức khuya

1h chiều, khi phần lớn dân công sở đã ăn xong bữa trưa, Hoàng Nam, làm biên kịch tự do (freelancer), mới bắt đầu chìm vào giấc ngủ.

Ba năm qua, chàng biên kịch tự do 28 tuổi sống ở TP HCM chọn màn đêm làm giờ làm việc chính. Anh tin rằng khi "phố xá lặng yên, ý tưởng mới thực sự tuôn trào". Lịch trình quen thuộc của Nam là đặt lưng xuống lúc 5h sáng, sau khi đã kịp ngắm bình minh, rồi ngủ đến khi mặt trời đứng bóng mới dậy.

Những tháng đầu, cơ thể Nam vẫn bắt kịp nhịp sống ngược đời này. Nhưng khi chàng trai chạm tuổi 28, mọi thứ bắt đầu rạn vỡ. Dù ngủ đủ 7-8 tiếng mỗi ngày, Nam luôn tỉnh dậy với cái đầu nặng trịch. Anh so sánh cơ thể mình như một chiếc điện thoại chỉ sạc được 20% pin, cả ngày lơ lửng, đi mà chân không chạm đất thật.

Ngồi trước đồng nghiệp, Nam nghe rõ từng từ nhưng não bộ anh mất vài mươi giây mới xử lý xong thông tin. Anh bắt đầu quên chìa khóa xe, quên lịch hẹn, thậm chí quên cả những từ vựng đơn giản nhất khi gõ kịch bản.

Không phải ai cũng thức khuya vì cảm hứng sáng tạo như Nam. Với Ngọc Minh, nhân viên văn phòng 30 tuổi, đêm là thời gian cô "đánh cắp lại cho chính mình". Sau 8 giờ làm việc và 4 giờ xoay quanh hai con nhỏ, đến 10h tối, Minh mới có không gian riêng để lướt mạng xã hội, xem phim, bù đắp cho một ngày quay cuồng. Nhưng thói quen này kéo giờ ngủ của cô trôi đến 2h sáng, trong khi báo thức vẫn đều đặn reo lúc 6h30. Nhiều tháng liền, Minh mang khoản nợ giấc ngủ 2-3 tiếng mỗi đêm.

Hiện, cơ thể cô uể oải, rệu rã suốt ngày, nhưng cứ đặt lưng xuống giường ban đêm là đầu óc lại tỉnh như sáo vì căng thẳng dồn nén. Sau thời gian dài sống ngược nhịp sinh học, Minh hụt hơi khi leo vài bậc thang, tim đập nhanh bất thường, da xuống sắc rõ rệt và kinh nguyệt rối loạn. Cô cũng dễ nổi giận với con cái hơn vì hệ thần kinh đã cạn sức chịu đựng.

Giới khoa học gọi nhóm người như Nam và Minh là cú đêm, ví thói quen sinh hoạt của họ với loài chim ăn đêm khi hăng hái lúc tối muộn nhưng rã rời khi bình minh lên. Gốc rễ của tình trạng này nằm ở việc ngủ ngày không thể thay thế chất lượng giấc ngủ đêm. Khi con người thức xuyên đêm, não bộ mất cơ hội dọn dẹp độc tố adenosine tích tụ suốt ngày dài, kéo theo suy giảm nhận thức và mệt mỏi kéo dài triền miên.

Hai trường hợp "cú đêm" kể trên không cá biệt. Một khảo sát năm 2023 trên hơn 2.000 học sinh, sinh viên tại 80 trường học ghi nhận 66% người trẻ đi ngủ sau 23h, 20% ngủ sau 0h và 16% sau 1h sáng. Guồng quay kinh tế đêm cũng phình to theo nhịp sống này. Viện Nghiên cứu Phát triển TP HCM (HIDS) khảo sát doanh nghiệp và phát hiện 40% đơn vị kinh doanh dịch vụ đêm (nhà hàng, quầy bar, phòng gym, cửa hàng tiện lợi 24h) thu về hơn nửa doanh thu ngày sau giờ mặt trời lặn. Gần 83% doanh nghiệp tham gia khảo sát khẳng định sẽ duy trì mô hình này trong ba năm tới.

PGS.TS.BS Nguyễn Anh Tuấn, nguyên Phó viện trưởng Phẫu thuật Tiêu hóa, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, giải thích ngủ muộn đảo lộn hormone, làm chậm quá trình trao đổi chất, kích thích cảm giác thèm ăn và tích mỡ, mở đường cho béo phì và tiểu đường type 2. Thiếu ngủ còn cắt giảm sản xuất collagen và hormone tăng trưởng, khiến da mất nước, xỉn màu, nổi mụn và lão hóa sớm. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rối loạn đồng hồ sinh học châm ngòi cho u sầu, lo âu, trầm cảm. Ngủ dưới 7 tiếng hoặc trên 9 tiếng mỗi ngày cũng làm tăng tần suất đột quỵ, đặc biệt dạng xuất huyết não.

Bác sĩ Lê Nhất Duy, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM - Cơ sở 3, cảnh báo thức khuya sau 23h phá hủy chức năng thận trong im lặng. Thận lọc máu suốt 24 giờ, nhưng khoảng 23h đến 3h sáng mới là thời gian vàng để tế bào thận tái tạo mạnh nhất. Thức khuya cắt ngang tiến trình này, gây protein niệu và đẩy nguy cơ suy thận mạn tính lên cao. Một nghiên cứu trên tạp chí y khoa Mỹ ghi nhận người ngủ dưới 6 tiếng mỗi ngày có tốc độ suy giảm chức năng lọc cầu thận nhanh hơn rõ rệt so với người ngủ đủ.

PGS.TS.BS Nguyễn Huy Thắng, Chủ tịch Hội Đột quỵ TP HCM, bổ sung thức khuya xáo trộn nhịp sinh học, tăng tiết dịch vị và đẩy huyết áp lên cao, gián tiếp nâng nguy cơ đột quỵ ở người mang bệnh nền như cao huyết áp hay tim mạch. Với nhóm này, ông nhấn mạnh việc giữ nhịp sinh học ổn định, uống thuốc đúng giờ và kiểm soát huyết áp chặt chẽ mang tính sống còn. Riêng người khỏe mạnh buộc phải làm việc đêm như tiểu thương, cơ thể vẫn có khả năng thích nghi nhưng cần chủ động ngủ bù hôm sau, tập thể dục đều và ăn uống lành mạnh để bù đắp.

Các chuyên gia khuyên người trẻ cân bằng thời gian làm việc và nghỉ ngơi, cố định giờ ngủ - giờ thức mỗi ngày. Không gian ngủ cần thoáng đãng, yên tĩnh, và nên tắt thiết bị điện tử ít nhất 30 phút trước khi lên giường để tránh căng thẳng thần kinh. Bữa tối nên nhẹ nhàng, tránh chất kích thích, đồng thời duy trì vận động thể chất thường xuyên. Người gặp rối loạn giấc ngủ kéo dài nên đi khám chuyên khoa để tìm ra gốc rễ, tuyệt đối không tự mua thuốc ngủ vì rủi ro lệ thuộc và biến chứng luôn rình rập.