“Büyük Ruh” diye yazmış Hindistanlı gençler taziye mektubuna “Devlerin devi” Mustafa Kemal Atatürk sonsuzluğa uğurlandığında… Mustafa Kemal yalnızca Türklerin değil, sömürgecilere kanıyla haraç ödeyen tüm ezilen ulusların umudu oldu. Vatan sevgisiyle birleşen iradenin ve cesaretin neleri değiştirebileceğini tüm dünyaya gösterdi. Türk devrimlerini eşsiz kılan ne varsa “Büyük Ruh”un iradesi ve cesaretiyle hayata geçirilmişti.
Savaşlardan geriye yorgun, yoksul ve hastalıklarıyla mücadele edemeyecek durumda, Osmanlı’dan devralınan dış borç yükü altında ezilen bir ulus, ayrıcalıklı küçük bir yüzde dışında adını bile okuyup yazamayan bir halk kalmıştı.
Atatürk hem “Büyük Ruh”’tu hem de “Kurucu Önder”, “Ulu Önder”, “Başöğretmen”, “Tek Başkomutan”, “Mareşal”, “Büyük Bilge”, “okur”, “yazar” ve nicesiydi. Onlarca sıfatı kendi kendine koyanlardan değildi. Atfedilen tüm şerefli, kişilikli nitelemeleri, yaşamını adadığı Türk ulusu ve dünyanın geri kalanı ona layık gördü. Ölümünden sonra bile unvanlarını onuruyla taşıyan tek liderin devrimlerini, yaşattığı mucizeyi kısaca özetledim:
BİR ULUSUN YENİDEN DOĞUMU
1911 Trablusgarp’tan 1922’deki Başkomutanlık Meydan Muharebesi’ne değin 11 yıl kesintisiz savaşan Türk ulusu nüfusunun önemli bir kısmını şehit verdi. Yaşama şansı bulan az sayıda insanın ise ya uzuvları yoktu ya da en iyi olasılıkla nefes alabileceği sağlıklı ciğerleri… Erkek nüfus savaşlarla azalmış, Anadolu artık dullar ve yetimler yurdu olmuştu.
Mustafa Kemal Atatürk, sadece ülkemizin topraklarını düşman işgalinden, sömürüsünden kurtarmakla kalmadı. Devralınan nüfus 1923’te 13 milyon civarındayken vefat ettiğinde 17 milyona yaklaşmıştı. Savaşlarda büyük nüfus kaybı yaşanmıştı ve nüfusu artırmak devlet politikası haline getirildi. Yitirilen nüfusun yarattığı etkiyi azaltmak, zamanla ortadan kaldırmak için sağlıklı doğum oranını yükseltmek hayatî bir önem taşıyordu.
Mustafa Kemal savaşlarla, hastalıklarla kırılan nüfusu yeniden üretebilmek, sağlığına kavuşturabilmek üzere nüfus politikasında devrim yaptı ve köklü sağlık reformları gerçekleştirdi. Büyük bir proje olarak hayata geçirilen Hıfzıssıhha Enstitüsü’nün olağanüstü başarılarıyla birlikte aşı ve ilaç bulamayan bir memleketi aşı ve ilaç ihraç eder hale getirdi. Sıtmaya karşı ücretsiz kinin dağıtıldı, bataklıklar kurutuldu. Yüzbinlerce trahomalı için özel hastaneler kuruldu.
Koskoca Osmanlı coğrafyasından geriye kalan sınırları çekilmiş Türk topraklarında 12.000 kişiye bir doktorun düştüğü 1923’te bir doktor, ortalama bir ilçenin tamamına bakıyordu. Sadece 554 doktor vardı. Doktor sayısı 15 yılda 2,5 katına çıktı. Kişi başına düşen doktor sayısı da iki katına…
İlaçların çoğu ithal ediliyordu. Eczanelerin büyük kısmı tıpkı elektrik gibi sadece İstanbul ve İzmir gibi büyük şehirlerdeydi. Anadolu’da eczane bulmak çok zordu. Eczacı sayısı yok denecek kadar az iken, “Büyük Ruh”’un görünür yaşamı veda ettiği 1938’de artık iki kat fazla eczacı bulunuyordu.
Benzer biçimde; tarihi çok eskilere, sınırı Avrupa’ya dayanan Osmanlı ülkesinden 1923’e gelindiğinde bakanlık kayıtlarında yalnızca 4 hemşirenin adı okunuyorken-yani İstanbul’un tamamından daha büyük bir nüfusa sadece bir hemşire düşüyorken-Mustafa Kemal Atatürk’ün veda ettiği gün bu sayı tamı tamına 102 kat artmış haldeydi.
13 milyonluk ülkede devlet kadrosunda yalnızca 136 ebe vardı. Bu da yaklaşık 100.000 kişiye bir ebe demekti. Köylerde doğumların neredeyse tamamını eğitimsiz “köy ebeleri” yaptırıyordu. Lohusa humması ve doğum sırasında ölümler çok yaygındı. Bebekler doğarken ölüyor, şans eseri yaşayabilenler ise birkaç yıl içinde yaşamını kaybediyordu. O nedenle ebe eksikliği bir ülke sorumu olarak çok önemli görüldü ve gerekli eğitim ortamı ve önlemler sağlanarak ebe sayısı 1938’e değin yaklaşık dörde katlandı.
HUKUK
Osmanlı’dan devralınan şer’i hukuk düzeni yanında din temelli “millet sistemi” oluşturduğu yargı düzeneği oldukça karmaşıktı. Aynı ülkede şer’iye mahkemeleri, nizamiye mahkemeleri, cemaat mahkemeleri, konsolosluk mahkemeleri ve kapitülasyonlardan doğan yargı ayrıcalıkları birlikte işliyordu. Kimin hangi hukuka tabi olduğu; inancına, cemaatine ve uyruğuna göre değişiyordu. Hukukta eşitlik değil, ayrıcalık esastı. Ancak Atatürk gözlerini kapatırken, herkesi “aynı kanunlar önünde eşit” bir durumda bırakmıştı.
GÖRÜNMEZLİKTEN KÜRSÜLERE
Osmanlı’da saraylı değilse öylece toplum içinde “erkek gibi” görülmezdi kadın. Çünkü “görünmez”di kadın… Evlilikte, boşanmada ve mirasta hakları erkekle eşit değildi. Okumaya, çalışmaya, yaşamıyla ilgili karar vermeye ve hatta faytonda kahkaha atmaya hakkı yoktu kadının. Oysa Kurtuluş Savaşı’nda cepheye mermi taşıyan, tarlayı tek başına süren ve yaralı askeri sırtında taşıyan da bu kadınlardı. Mustafa Kemal, kadının haklarını erkeklerin bahşedeceği bir lütuf olarak değil, gasp edilmiş bir hakkın iadesi olarak gördü. “Kimsesizlerin kimsesi Cumhuriyet” bu emeğin karşılığını verdi.
Türk Medeni Kanunu ile tek eşlilik esas oldu; kadın boşanma, miras ve tanıklıkta erkekle eşit sayıldı. Ardından kendini çağdaş olarak niteleyen Batılı gelişmiş devletlerden önce kadının siyasi hakları adım adım tanındı. Birkaç yıl önce sesi duyulmayan kadın, artık milletin geleceği hakkında oy veriyor, kanun yapıyordu.
ZAMAN, MEKÂN, AĞIRLIK
Herkese göre zaman tayini farklılaşıyordu: Resmiyette Rumi, dinî hayatta Hicri, Batılılarla ilişkilerde Milâdi takvim… Saatler güneşin batışına göre avluda ayarlanan alaturka düzende işliyordu. Ağırlık okka ve dirhemle, uzunluk arşın ve endazeyle ölçülüyordu ama bu birimler bölgeden bölgeye de farklılık gösteriyordu. Böyle bir ortamda ticaret, sanayi ve bilim dünyasıyla aynı dil konuşulamıyordu. Cumhuriyet bu dağınıklığı birkaç yasayla giderdi.
“Soyadı Kanunu” ise yurttaşları kimlikli, kayıtlı, izleri belli, hukuk önünde ayırt edilebilir ve unvan ayrıcalığı olmayan bir konuma taşıdı.
YAZMAKLA BİTMEZ, ANLATMAKLA TÜKENMEZ
Sonsuzluğa adım atarken “Kurucu Önder” Atatürk, ödünsüzce tam bağımsızlığı ilkesi edinmiş, sağlıkla çoğalan, üreten ve gelişen bir nüfusla birlikte kendi aşısını üreten ve hatta ihraç edebilen, kendi uçağını kendi yapan ve hatta başka ülkelere armağan edebilen, saygın bir devlet olarak uluslararası arenada kendini kabul ettirmiş bir ülke bıraktı. Tebaadan yurttaşa, kuldan bireye dönüşümü sağlayarak…
“Sınai okullar” denebilecek fabrikalar kuran, yurttaşı birbirine ve yurdun dört bir yanına, ticarete ve istihdama bağlayan demiryolları ören, daima ileriyi hedef gösteren Büyük Ruh, tüm bunları yalnızca 15 yılda ve üstelik dünya çapında yaşanan ekonomik buhranın ortasında yapabilmişti.
