Cyfrowa seksualność: Czy technologia zastąpi realne relacje?

Nie trzeba rozmawiać, wystarczy wybrać ustawienia - cyfrowa seksualność obiecuje dostępność, kontrolę i dopasowanie. To tylko chwilowy "reset mózgu" czy realny seks zaczyna przegrywać z technologią?

W realnym seksie rzadko wszystko układa się według scenariusza. Jest wstyd, odmowa, zmęczenie, różnice potrzeb, czasem nuda i frustracja. Trzeba rozmawiać, negocjować bliskość i przyjąć, że druga osoba nie jest przedłużeniem własnej fantazji. Cyfrowa seksualność dużą część tego wysiłku omija. Daje natychmiastowy dostęp, nowe bodźce i partnera, który nie ma własnych oczekiwań. Nie trzeba się z nim dogadywać - wystarczy wybrać ustawienia. Czy technologia tylko poszerza seksualność, czy zaczyna zastępować to, co w relacji najtrudniejsze?

- Nie chodzi o prosty "reset mózgu" - tłumaczy seksuolog prof. Michał Lew-Starowicz. Przyznaje jednak, że do gabinetów trafiają już pacjenci, którzy mają trudności seksualne w relacjach z realnymi partnerami. Najczęściej dotyczy to osób ponoszących negatywne konsekwencje problemowego korzystania z pornografii.

Ekspert podkreśla, że pornografia sama w sobie też bardzo się zmieniła. To już nie tylko zdjęcia czy filmy, ale coraz częściej rzeczywistość wirtualna, technologie dające poczucie zanurzenia i algorytmy sztucznej inteligencji. Najbardziej zaawansowane narzędzia erotyczne nie są jednak jeszcze powszechne, dlatego, jak mówi seksuolog, ich skutki pacjenci zgłaszają rzadziej.

Orgazm to nie wszystko

Czy mózg odróżnia orgazm osiągnięty z drugim człowiekiem od tego, który pojawia się dzięki technologii? Prof. Lew-Starowicz odpowiada ostrożnie. Sam orgazm jest złożonym doświadczeniem, związanym z aktywnością określonych obszarów mózgu i uwalnianiem neuroprzekaźników niezależnie od tego, czy prowadzi do niego realny partner, wirtualny partner czy użycie pornografii. Różnica nie sprowadza się więc do pytania, który orgazm jest "prawdziwszy". - O intensywności przeżycia decydują m.in. poziom podniecenia, poczucie bezpieczeństwa, towarzyszące pozytywne lub negatywne emocje czy indywidualne predyspozycje - wyjaśnia ekspert.

Dlatego, jak podkreśla, wpływu technologii na seksualność nie można mierzyć wyłącznie siłą doznań. Orgazm nie jest jedynym celem seksu, a cyfrowa seksualność nie jest tylko nową drogą do przyjemności. To zjawisko, którego znaczenia dopiero się uczymy.

Partner zaprogramowany pod potrzeby

Zdaniem eksperta cyfrowa seksualność dobrze wykorzystuje ludzką potrzebę nowości. Pornografia i technologie erotyczne pozwalają bez końca zmieniać scenariusze, partnerów, konteksty i fantazje. Do tego coraz lepiej udają realny kontakt: rzeczywistość wirtualna, bodźce dotykowe i coraz bardziej zaawansowane awatary.

Prof. Lew-Starowicz przewiduje, że w przyszłości systemy te będą jeszcze bardziej realistyczne. Ale nie sama intensywność doznań jest tu najważniejsza. - Technologie oferują coś jeszcze: pełną dostępność, natychmiastową gratyfikację i możliwość zaprogramowania doświadczenia dokładnie według własnych potrzeb. Tego nie daje żadna relacja międzyludzka - mówi specjalista.

Realny partner ma własne granice, potrzeby, zmęczenie i emocje. Technologia może wydawać się prostsza, bo nie wymaga negocjowania bliskości.

Kiedy pornografia zaczyna szkodzić

Prof. Lew-Starowicz podkreśla, że wpływ najbardziej zaawansowanych technologii erotycznych wciąż jest słabo zbadany. Najwięcej danych dotyczy dziś pornografii i tu obraz nie jest czarno-biały. Jak wyjaśnia, większość dorosłych, którzy korzystają z niej okazjonalnie, nie doświadcza istotnych negatywnych konsekwencji. Problemy częściej pojawiają się przy korzystaniu kompulsywnym. W tej grupie, jak tłumaczy seksuolog, obserwuje się m.in. zaniedbywanie innych ważnych sfer życia, trudności w budowaniu relacji, nierealistyczne oczekiwania wobec partnerów oraz problemy z uzyskaniem podniecenia lub orgazmu w realnych kontaktach seksualnych.

Ekspert zwraca uwagę także na brak edukacji seksualnej. Gdy jej nie ma, pornografia może zacząć działać jak fałszywy podręcznik: kształtować nierealistyczny obraz seksu i relacji, wzmacniać kompleksy dotyczące ciała oraz budować fałszywe oczekiwania wobec samego zbliżenia.

Łatwiej przed chatbotem niż przed człowiekiem?

Oczekiwania te nie dotyczą tylko tego, jak "powinien" wyglądać seks, ale też tego, jak "powinno" wyglądać ciało. Idealne obrazy, awatary i dopracowane kadry podbijają porównania z własnym wyglądem. - Kontakt z wyidealizowanymi przedstawieniami ciała może zwiększać niezadowolenie z własnego wyglądu oraz poczucie wstydu - mówi prof. Lew-Starowicz. Z drugiej strony - jak zauważa ekspert - technologia może wydawać się od tego wstydu ucieczką. Chatbot albo robot nie ocenia, nie krytykuje i nie odrzuca. Dlatego dla części osób łatwiejsze może być pokazanie siebie technologii niż realnemu partnerowi.

Podobnie działa więź emocjonalna z chatbotami. Użytkownicy nadają im imiona, wracają do nich jak do stałych rozmówców, a utratę takiej relacji przeżywają jak rozstanie. Seksuolog nie jest tym zaskoczony. Jak tłumaczy, ludzki mózg potrafi tworzyć silne więzi także w oparciu o wyobrażenia, a w przypadku AI ten mechanizm wzmacnia algorytm zaprojektowany tak, by odpowiadać na potrzeby użytkownika. - Nie odrzuca, nie obraża się, nie ma gorszych dni i nie domaga się kompromisów. Mamy więc do czynienia z partnerem dostępnym przez całą dobę, pod warunkiem naładowanej baterii, cierpliwym i wspierającym - mówi Lew-Starowicz.

Problem zaczyna się wtedy, gdy oczekiwania z kontaktu z technologią przenosimy na ludzi. Żaden człowiek nie jest dostępny przez 24 godziny na dobę i nie będzie natychmiast odpowiadał na wszystkie potrzeby drugiej osoby.

Kiedy technologia pomaga, a kiedy zaczyna szkodzić?

Technologia nie musi być jednak zagrożeniem. Jak zauważa prof. Lew-Starowicz, debata na jej temat często wpada w skrajności: zachwyt albo katastroficzne wizje przyszłości. Tymczasem dla części osób AI może zmniejszać samotność, dawać wsparcie emocjonalne, pomagać w codziennym funkcjonowaniu albo pełnić funkcję treningową w relacjach społecznych. - Technologia sama w sobie nie jest ani dobra, ani zła. W zależności od sposobu jej używania może pomagać albo szkodzić. Kluczowe pozostaje pytanie, czy pomaga nam budować satysfakcjonujące życie, czy też zaczyna ograniczać nasze możliwości funkcjonowania w świecie realnych relacji - mówi ekspert.

Problem pojawia się wtedy, gdy zachowania seksualne wymykają się spod kontroli. Seksuolog przypomina, że zaburzenie związane z kompulsywnymi zachowaniami seksualnymi zostało uwzględnione w klasyfikacji ICD-11 i może dotyczyć kilku procent populacji. Objawia się m.in. utratą kontroli nad masturbacją, korzystaniem z pornografii, nawiązywaniem kontaktów seksualnych czy cyberseksem. Leczenie może obejmować psychoterapię, psychoedukację oraz farmakoterapię.

Nie każda osoba wybierająca cyfrowy seks potrzebuje więc "detoksu". Jeśli świat cyfrowy daje komuś więcej satysfakcji niż relacje z ludźmi, kluczowe jest pytanie, jakie potrzeby zaspokaja, co jednocześnie odbiera i czy zaczyna izolować.

Jak w "Łowcy androidów"?

Czy czeka nas przyszłość, w której technologia zastąpi relacje między ludźmi? Prof. Lew-Starowicz nie widzi jej jako świata, w którym człowiek znika w technologicznym kokonie. Bardziej prawdopodobna wydaje mu się większa różnorodność: obok relacji wyłącznie międzyludzkich mogą pojawić się związki z wirtualnymi lub robotycznymi partnerami oraz nowe modele, w których systemy AI staną się częścią życia emocjonalnego, seksualnego, a nawet rodzinnego.

- Można wyobrazić sobie relacje otwarte albo związki poliamoryczne, w których obok dwojga czy trojga ludzi pojawia się cyfrowy partner. To brzmi jak scenariusz "Łowcy androidów", ale wiele wizji znanych z literatury i kina science fiction przestało już być fantazją. Dziś coraz częściej stają się one przedmiotem realnych debat naukowych - mówi prof. Lew-Starowicz.