Dün montaj, bugün yapay zekâ - Çağrı Işıklıoğlu

2023 seçimlerinde miting meydanlarında gösterilen montaj görüntülerini anımsayalım. O gün tartıştığımız konu, görüntülerin nasıl bir araya getirildiğiydi. Bugünse çok daha derin bir sorunla karşı karşıyayız: Yapay zekâ, hiç yaşanmamış bir olayı yaşanmış gibi gösterebiliyor.

Bir siyasetçiye söylemediği sözler söyletilebiliyor. Bir insan, hiç bulunmadığı bir toplantının görüntülerine yerleştirilebiliyor. Üstelik bu içerikler, gerçeğinden ayırt edilmesi giderek zorlaşan bir inandırıcılıkla ve saniyeler içinde yayılabiliyor. Artık yalnızca duyduklarımızı değil, gözlerimizle gördüklerimizi de sorgulamak zorundayız.

Fakat tehlike yalnızca sahte görüntüler değil. Gerçek bir kayıt da “Bu yapay zekâyla üretilmiş” denilerek kolayca reddedilebilir. Yalanın gerçek gibi sunulabildiği, gerçeğin ise “yalan” diye geçiştirilebildiği bir döneme giriyoruz. Böyle bir ortamda kaybedilen yalnızca doğru bilgi değil; toplumun üzerinde konuşabileceği ortak bir gerçeklik zemini.

TOPLUMUN GERÇEĞİ ÖĞRENME HAKKI

Bir demokrasinin işlemesi için herkesin aynı görüşte olması gerekmez. Ama farklı görüşlere sahip insanların, en azından olayların ne olduğuna ilişkin güvenilir bilgiye ulaşabilmesi gerekir. Ortak gerçeklik duygusu aşındığında siyasi tartışma, fikirlerin yarışından çıkıp birbirine rakip kurguların mücadelesine dönüşür.

Üstelik Türkiye’de gerçeğe ulaşmanın önündeki engel teknolojik manipülasyondan ibaret değil. Bağımsız basın üzerindeki baskılar, yayın kısıtlamaları ve gazeteciliğin karşılaştığı güçlükler de yurttaşların haber alma olanaklarını daraltıyor. Yalan bilgiyi ortaya çıkaracak gazetecilik zayıfladığında, dezenformasyonun yayılabileceği alan genişliyor. Bu nedenle basın özgürlüğü yalnızca gazetecilerin mesleki sorunu değil, toplumun gerçeği öğrenme hakkıdır.

İşte tam da burada muhalefetin dijital iletişime bakışını yeniden düşünmesi gerekiyor. Çünkü konu artık yalnızca siyasi mesajı daha fazla insana ulaştırmak değil; asıl konu, insanların güvenilir bilgiye ulaşabileceği, soru sorabileceği, karşılaştığı iddiaları birlikte sınayabileceği ve demokratik süreçlere katılabileceği yeni kanallar kurmak.

DİJITAL ÖRGÜTLENME VE SİYASET

Dijital örgütlenmeyi yalnızca sosyal medya hesaplarının büyümesi, etiketlerin gündeme girmesi ya da bir videonun milyonlarca kez izlenmesi olarak görmemeli. Bunlar iletişimin araçlarıdır; örgütlenmenin kendisi değil. Dijital örgütlenme, yurttaşı yalnızca mesajın alıcısı olmaktan çıkarıp kamusal yaşamın etkin bir katılımcısına dönüştürebildiği ölçüde anlam kazanır.

Brezilya’nın 2022 başkanlık seçimi, dijital kanalların siyasi katılımı nasıl harekete geçirebildiğini gösteren örneklerden biriydi. Lula’nın kampanyası çevresinde WhatsApp grupları ve dijital gönüllü ağları aracılığıyla içerikler paylaşıldı, destekçiler harekete geçirildi. Elbette bir seçim zaferini tek bir dijital ağa bağlamak doğru olmaz. Ancak bu deneyim, çevrim içi iletişimin sahadaki çalışmayla buluştuğunda nasıl örgütlü bir katılıma dönüşebildiğini gösterdi.

Türkiye için çıkarılacak ders, daha büyük propaganda ağları kurmak olmamalı. Tam tersine, daha güvenilir ve daha katılımcı dijital kamusal alanlar oluşturmalıyız. Yerel sorunların takip edilebildiği platformlar, doğrulama çalışmaları, kamu kararlarının anlaşılır biçimde izlendiği açık kanallar ve yurttaşın doğrudan katkı sunabildiği mekanizmalar bunun başlangıcı olabilir.

GERÇEK KAYBOLURSA...

Önümüzdeki seçimlere hazırlanırken yapay zekâyla üretilmiş yanıltıcı içeriklere karşı hızlı, şeffaf ve kanıta dayalı yanıt mekanizmaları da kurulmalı. Ancak bunu yaparken kimin doğruyu söyleyeceğine tek bir siyasi gücün karar verdiği bir düzeni savunamayız. Gerçeğin güvencesi sansür değil; bağımsız gazetecilik, çoğulculuk, doğrulama kültürü ve eleştirel düşüncedir.

Yapay zekâ yaşamımızı değiştirmeye devam edecek. Siyasetin buna yanıtı yalnızca yeni teknolojilere uyum sağlamak olamaz. Toplumsal güveni yeniden üretmek, insanları edilgen izleyiciler olmaktan çıkarıp bilgiye birlikte ulaşan yurttaşlara dönüştürmek zorundayız.

Dün montaj görüntülerle gerçek çarpıtılıyordu. Bugün yapay zekâyla gerçeğin kendisi tartışmalı duruma getiriliyor. Yarın belki de en büyük mücadelemiz, neyin gerçek olduğunu birbirimize yeniden anlatabilmek olacak.

Çünkü gerçeğin kaybolduğu yerde yalnızca bilgi değil, demokrasi de kaybolur.

ÇAĞRI IŞIKLIOĞLU

YENI PARTI İZMIR İL BAŞKAN YARDIMCISI, KAMU TEKNOLOJI PLATFORMU BAŞKANI