Hiểm họa từ 'rác nhận thức' do phim ngắn AI sản xuất

Sinh viên của tôi kể vanh vách chuyện 'chàng trai nghèo đổi đời sau một đêm', 'cô gái bị phản bội trở thành tỷ phú', 'sở hữu siêu năng lực'...

Khoảng hai năm trở lại đây, các phim ngắn sản xuất bằng trí tuệ nhân tạo (AI) xuất hiện với tốc độ chóng mặt trên các nền tảng số. Chỉ cần vài thao tác đơn giản, người ta có thể tạo ra hàng trăm tập phim với những tình tiết gây sốc, những cú lật ngược phi lý và những câu chuyện được thiết kế để kích thích cảm xúc mạnh nhất của người xem. Điều đáng nói là rất nhiều nội dung trong số đó không hướng tới giá trị nghệ thuật, giáo dục hay nhân văn mà chỉ tập trung vào một mục tiêu duy nhất: giữ chân người xem càng lâu càng tốt.

Tôi thường tiếp xúc với nhiều sinh viên, học viên và người trẻ. Điều khiến tôi suy nghĩ không phải là việc họ xem phim AI, mà là cách họ tiếp nhận những nội dung đó như một phần của hiện thực. Có em sinh viên kể vanh vách những câu chuyện "chàng trai nghèo đổi đời sau một đêm", "cô gái bị phản bội rồi trở thành tỷ phú", "chàng trai bình thường đột nhiên sở hữu siêu năng lực". Những câu chuyện ấy xuất hiện với mật độ dày đặc đến mức người xem bắt đầu cảm thấy cuộc sống thực quá nhạt nhòa, quá chậm chạp và quá thiếu những phép màu. Đó là cơ chế nguy hiểm nhất của "ô nhiễm thông tin".

Tôi cho rằng hệ lụy lớn nhất không nằm ở chất lượng của từng bộ phim AI riêng lẻ. Điều đáng lo hơn là tổng lượng thông tin độc hại mà chúng tạo ra. Một video vô lý có thể không gây hại. Mười video vô lý cũng chưa chắc gây hại. Nhưng hàng nghìn video xuất hiện mỗi ngày, kéo dài nhiều năm, sẽ tạo ra một môi trường nhận thức méo mó.

Khi những nội dung giật gân liên tục được thưởng bằng lượt xem và doanh thu quảng cáo, người sáng tạo chân chính bắt đầu gặp bất lợi. Những tác phẩm đòi hỏi đầu tư về tri thức, đạo đức và cảm xúc trở nên khó cạnh tranh hơn với các sản phẩm được sản xuất hàng loạt để đánh vào bản năng. Đó không chỉ là cuộc cạnh tranh về nội dung. Đó là cuộc cạnh tranh về tương lai văn hóa.

Một xã hội không thể phát triển bền vững nếu công dân của mình dành phần lớn thời gian cho những câu chuyện xa rời thực tế. Một nền giáo dục cũng không thể thành công nếu nhà trường dạy tư duy phản biện vào ban ngày nhưng buổi tối học sinh lại được thuật toán dạy cách tin vào những điều phi lý.

Nhiều quốc gia đã bắt đầu siết chặt việc quản lý các nội dung AI phi thực tế, đặc biệt là những sản phẩm hướng tới thanh thiếu niên. Những động thái này xuất phát từ lo ngại về tác động đối với nhận thức, hành vi và môi trường văn hóa số của giới trẻ. Tại Việt Nam, câu chuyện không nên dừng ở việc cấm hay không? Điều quan trọng hơn là xây dựng một hệ sinh thái thông tin lành mạnh.

Chúng ta đã dành nhiều thập kỷ để bảo vệ nguồn nước, không khí và môi trường sống. Có lẽ giờ đây, chúng ta cũng cần dành sự quan tâm tương tự cho môi trường thông tin. Bởi nếu một dòng sông ô nhiễm có thể làm tổn hại sức khỏe của một cộng đồng, thì một không gian mạng ngập tràn "rác nhận thức" hoàn toàn có thể làm tổn hại tương lai của cả một thế hệ. Và tương lai ấy đang được định hình từng phút, từng giờ trên màn hình điện thoại mà mỗi chúng ta cầm trên tay.

Vũ Thị Minh Huyền