İnsanlığın en uzak yolcusu

Bir uzay aracına “Nasılsın?” diye sorup yanıtını iki gün beklemek kulağa bilimkurgu gibi geliyor.

Oysa Voyager 1 için çok yakında bu, iletişimin fiziksel sınırı olacak. NASA’nın 1977’de uzaya gönderdiği uzay aracı, 18 Kasım 2026’da Dünya’dan yaklaşık “25.9 milyar kilometre”, yani ışığın 24 saatte aldığı mesafe kadar uzakta olacak.

Bir ışık günü aslında zaman değil, mesafe ölçüsü. Voyager’a gönderilen bir radyo sinyalinin ulaşması yaklaşık 24 saat, Voyager’ın gönderdiği yanıtın Dünya’ya dönmesi de yaklaşık 24 saat sürecek. NASA Voyager proje yöneticisi Suzanne Dodd’un tanımıyla, “merhaba” dedikten sonra yanıt için iki gün beklemek gerekecek.

1977’DE BAŞLAYAN YOLCULUK

Voyager 1 ve Voyager 2, 1977’de uzaya gönderildi. Başlangıçtaki hedefleri yıldızlararası uzaya ulaşmak değil, Güneş Sistemi’nin dışındaki dev gezegenleri yakından incelemekti.

İki uzay aracı, yaklaşık 175 yılda bir ortaya çıkan gezegen hizalanmasından yararlanıyordu. Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’ün uygun konumları sayesinde bir gezegenin kütleçekimini kullanarak sonraki hedefe doğru hız kazanabiliyordu. Böylece insanlık dış gezegenleri ve uydularını daha önce hiç olmadığı kadar yakından görme fırsatı buldu.

Voyager 1, Jüpiter ve Satürn’ü ziyaret ettikten sonra farklı bir yola çıktı. Voyager 2 ise Uranüs ve Neptün’ü ziyaret etti. Bu iki gezegeni yakından inceleyen ilk ve hâlâ tek insan yapımı araç Voyager 2.

Sonrasında iki araç da Güneş’in etkisinin hâkim olduğu heliosferin dışına çıktı. Voyager 1 bunu 2012’de, Voyager 2 ise 2018’de gerçekleştirdi. Bugün ikisi de yıldızlararası uzayda çalışan tek uzay araçları.

GİDEREK YAŞLANIYOR

Voyager 1’in hikâyesini özel kılan şey yalnızca yaşının büyük olması değil. İnsanlığın şimdiye kadar yaptığı ve Dünya’dan en uzağa gönderdiği insan yapımı nesne olması.

Uzay aracının elektriği, radyoaktif plütonyumun bozunmasıyla ortaya çıkan ısıyı elektriğe dönüştüren sistemlerden geliyor. Ancak bu kaynak sürekli azalıyor. Voyager’ın kullanılabilir elektrik gücü yılda yaklaşık 4 watt düşüyor. Bu nedenle NASA mühendisleri, hangi cihazların çalışmayı sürdüreceğine tek tek karar vermek zorunda.

Bazı bilimsel cihazlar ve ısıtıcılar enerji tasarrufu için daha önce kapatılmıştı. Bu yıl da düşük enerjili yüklü parçacık cihazı kapatıldı. NASA bunun uzay aracına yaklaşık bir yıllık ek çalışma süresi kazandırmasını bekliyor.

Bir zamanlar Güneş Sistemi’nin dış gezegenlerini keşfetmek için gönderilen araç, bugün enerjisini korumaya çalışan yaşlı bir makine.

ENERJİ BİTİNCE NE OLACAK?

Voyager’ın enerjisinin tükenmesi yolculuğunun sona ermesi anlamına gelmeyecek.

Çünkü Voyager’ın ilerlemesini sağlayan şey sürekli çalışan bir motor değil. Uzay aracı, yıllardır sahip olduğu hareketle yol alıyor. Motorları ise yön değiştirmek ve manevra yapmak için kullanılıyor. Enerji tamamen tükendiğinde bunlar çalışamayacak ama Voyager uzay boşluğunda hareket etmeye devam edecek.

Bir başka deyişle, Voyager’ın görevi bir gün sonlanacak ama yolculuğu bitmeyecek.

NASA’nın hesaplamalarına göre Voyager 1, yaklaşık 40 bin yıl sonra Gliese 445 yıldızının yaklaşık 1.7 ışık yılı yakınından geçecek. O zamana kadar uzay aracının artık veri toplaması ve Dünya’yla iletişim kurması söz konusu değil. Yine de Güneş Sistemi’nden uzaklaşan rotasında ilerlemeyi sürdürecek.

Galiba Voyager’ın hikâyesinin en hüzünlü tarafı burada: Bir gün bütün sistemleri susacak ama kendisi yalnız başına uzay boşluğunda yoluna devam edecek.

İKİZLERİN AYRILAN YOLLARI

Voyager 1 ve Voyager 2 aynı dönemde yola çıktı ama aynı rotayı izlemedi. Voyager 1 daha hızlı bir yörünge izleyerek insanlığın en uzak nesnesi oldu. Voyager 2 ise daha uzun bir rota takip etti ve Uranüs ile Neptün’ü gördü. Bugün Voyager 2 de yıldızlararası uzayda ilerliyor. Bir ışık günü uzaklığa Voyager 1’den yaklaşık dokuz yıl sonra, 2035 civarında ulaşması bekleniyor.

İki uzay aracı artık Güneş Sistemi’nden farklı yönlere doğru uzaklaşıyor. Bir zamanlar aynı laboratuvarın iki ürünü olan bu araçlar, şimdi galaksinin içinde birbirlerinden de uzaklaşan iki sessiz yolcu.

BİZE BAKAN BİR MAKİNE

Voyager'ın yalnızca uzaya gönderdiğimiz bir araç olmadığını anlamak için taşıdığı Altın Plak'a bakmak yeterli. İnsanlık, bir gün başka bir uygarlık tarafından bulunma olasılığını düşünerek Voyager'ın üzerine Dünya'dan sesler, görüntüler ve müzikler bıraktı.

Öte yandan bize bıraktığı en güçlü görüntülerden biri, aslında kendisinin Dünya'ya çevirdiği kameradan geldi.

Voyager'ın kamerası 1990'da, artık bilimsel olarak gerekli olmadığı için kapatılmadan önce son kez Dünya'ya çevrildi. Fotoğrafta Dünya neredeyse yok denecek kadar küçük bir noktaydı. Bu fotoğrafa “pale blue dot” (soluk mavi nokta) ismi verildi.

Şimdi Voyager 1, Dünya’dan bir ışık günü uzaklığa gidiyor. Bizim için bu, 24 saatlik bir mesafe. Onun içinse 49 yıldır devam eden yolculuğun yalnızca bir başka durağı. Ve bir gün Dünya’dan gelen son sinyal de sustuğunda Voyager yine ilerliyor olacak. Çalışmayan, konuşmayan, ama üzerinde insanlığın izlerini taşıyan bir nesne olarak.

BİR IŞIK GÜNÜ UZAKLIK NE DEMEK?

Voyager bize aslında geçmişi gösteriyor. Bir ışık günü uzaklığa ulaştığında, ondan gelen sinyal bize yaklaşık 24 saatlik gecikmeyle ulaşacak. Yani Voyager’ın “şu an” ne yaptığını değil, yaklaşık bir gün önce ne yaptığını öğreniyoruz.

Çünkü ışığın da bir hızı var. Işık saniyede yaklaşık 300 bin kilometre yol alıyor. Mesafe büyüdükçe bize ulaşan bilgi de daha eski oluyor.

Ay: Yaklaşık 1.3 saniye önceki halini görüyoruz.

Güneş: Yaklaşık 8 dakika 20 saniye önceki halini görüyoruz.

Mars: Konumuna göre 3-22 dakika önceki halini görüyoruz.

Neptün: Yaklaşık 4 saat önceki halini görüyoruz.

Voyager 1: Bir ışık günü uzaklıkta olduğunda yaklaşık 24 saat önceki halini dinliyoruz.

Proxima Centauri: 4.24 ışık yılı uzakta. Yani yaklaşık 4.24 yıl önceki halini görüyoruz.

Andromeda: Yaklaşık 2.5 milyon ışık yılı uzakta. Gördüğümüz Andromeda, yaklaşık 2.5 milyon yıl önceki Andromeda.

VOYAGER’IN KOZMİK KULLANIM KILAVUZU

Voyager’ın Altın Plak’ının kapağında, plağı bulacak bir uygarlığın onu nasıl okuyabileceğini anlatan sembolik bilgiler bulunuyor. Başka bir deyişle insanlık, mesajın yanına bir de “kullanım kılavuzu” bırakmış.

ZAMAN - HİDROJEN

Hidrojen atomunun iki temel enerji durumu arasındaki geçiş, evrensel bir zaman ölçüsü olarak kullanılıyor. Böylece saniye gibi Dünya’ya özgü bir birime gereksinim duyulmuyor.

ADRES - PULSARLAR

14 pulsarın konumlarını gösteren harita, Güneş Sistemi’nin galaksideki yerini tarif ediyor. Pulsarların hassas dönüş periyotları da haritada belirtiliyor.

YAŞ - URANYUM-238

Plağın üzerine yerleştirilen Uranyum-238’in radyoaktif bozunması bir tür kozmik saat görevi görüyor. Yarı ömrü yaklaşık 4.5 milyar yıl. Plağın bulan biri, bozunma ürünlerini inceleyerek üzerinden geçen zamanı hesaplayabilir.

İÇERİK - DÜNYA

Plağın içinde 115 görüntü, Dünya’dan doğal ve insan kaynaklı sesler, farklı kültürlerden müzikler ve 55 dilde selamlaşmalar bulunuyor.

22.5 SATLİK BEKLEYİŞ

Voyager 1'in yaşlanmasının en çarpıcı örneklerinden biri 2023'te yaşandı. Uzay aracının bilgisayarındaki bir bellek sorunu nedeniyle aylar boyunca Dünya'ya anlamlı veri gönderemedi. NASA mühendisleri arızalı parçayı değiştiremiyordu. Çözüm, 46 yıllık yazılımın bir bölümünü uzaktan yeniden düzenlemekti.

Voyager 1 o sırada Dünya'dan 24 milyar kilometreden fazla uzaktaydı. Mühendislerin her değişikliğin sonucunu görmek için yaklaşık 45 saat beklemesi gerekiyordu.

18 Nisan 2024'te kritik komut gönderildi. Ekip neredeyse iki gün bekledi. 20 Nisan'da Voyager'dan veri gelmeye başladığında herkes alkışlarla karşılık verdi. Beş aydır susturulmuş olan uzay aracı yeniden Dünya'ya kendi durumunu anlatıyordu.