Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa: Hỗ trợ bằng cách thiết kế, không bằng ngân sách

Nếu phải chọn chính sách có ích nhất cho doanh nghiệp nhỏ Việt Nam vài năm qua, tôi cho rằng đó là việc giảm 2% thuế VAT được gia hạn liên tục, cùng đợt bãi bỏ hàng nghìn điều kiện kinh doanh trước đó.

Cả hai có đặc điểm chung: không doanh nghiệp nào phải làm đơn, không ai phải chứng minh mình thuộc diện được hưởng, không cán bộ nào phải ký duyệt. Chính sách ban hành xong là tự đến với hơn một triệu doanh nghiệp cùng lúc.

Trong khi đó, những chính sách hỗ trợ được thiết kế công phu hơn, mục tiêu rõ hơn, có tiền bố trí sẵn, lại thường giải ngân rất thấp. Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa là một ví dụ được nói tới nhiều năm.

Khoảng cách giữa hai nhóm chính sách ấy không nằm ở tiền, cũng không nằm ở thiện chí của người soạn thảo. Nó nằm ở cách cấu tạo. Và đó chính là điều tôi mong Quốc hội bàn kỹ nhất khi thảo luận Luát Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa những ngày này.

Điều đáng ghi nhận đầu tiên của dự thảo là cái tên. Luật năm 2017 mang tên "hỗ trợ", lần này là "phát triển". Nghe qua tưởng chuyện chữ nghĩa, nhưng trong tư duy làm luật thì đó là một dịch chuyển thật sự. Khi rà soát hệ thống pháp luật, chúng tôi nhận thấy khoảng 1/4 số đạo luật của Nhật Bản và Hàn Quốc mang tinh thần thúc đẩy, khuyến khích, phát triển ngay trong tên gọi. Ở Việt Nam, thống kê 227 đạo luật hiện có thì phần lớn thiên về quản lý và điều chỉnh, rất ít luật mang tính kiến tạo.

Nhưng đổi tên là việc dễ. Việc khó hơn là đổi triết lý hỗ trợ, và triết lý ấy phải nằm ngay trong cấu tạo từng điều khoản.

Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa có hiệu lực từ năm 2018 với rất nhiều chính sách đẹp trên giấy. Gần tám năm nhìn lại, một số nằm im, phần lớn thuộc nhóm cho và cấp: hỗ trợ tiền, hỗ trợ vốn, ưu đãi mặt bằng đất đai, bảo lãnh tín dụng. Chính sách kiểu này muốn chạy được phải có bộ máy tổ chức, có ngân sách bố trí, có người dám chịu trách nhiệm ký duyệt, và phải nằm trong nhóm ưu tiên của địa phương. Thiếu một mắt xích, chính sách đứng lại. Chưa kể người thực thi luôn phải cân nhắc rủi ro với chính mình khi quyết định cho ai được hưởng, mức bao nhiêu.

Theo triết lý hỗ trợ mới, theo tôi, nên thiết kế lại các điều khoản dựa trên ba câu hỏi: Việc này có cần lập quỹ mới không? Có cần thêm cơ quan hay nhân lực mới không? Doanh nghiệp có phải làm hồ sơ để xin không?

Nếu cả ba câu trả lời đều là không, chính sách có cơ hội sống. Ngược lại, mọi điều khoản chứa các cụm "được xem xét", "được ưu tiên", "trên cơ sở đề nghị" đều đang tự cài vào một điểm dừng.

Chính sách thể hiện rõ nhất triết lý mới trong dự thảo hiện tại là cho phép doanh nghiệp nhỏ và vừa có doanh thu dưới 10 tỷ đồng được lựa chọn nộp thuế theo tỷ lệ trên doanh thu. Chính phủ đang tính bổ sung nội dung này vào dự thảo, và tôi mong nó được giữ đến phút cuối.

Bối cảnh của nó rất thời sự. Từ đầu năm 2026, thuế khoán với hộ kinh doanh đã chấm dứt, hàng triệu hộ chuyển sang kê khai. Một cửa hàng tạp hóa hay một quán ăn ba nhân viên giờ phải mở sổ sách, hạch toán chi phí, chứng minh từng khoản mua vào là hợp lệ. Trong khi họ mua rau ngoài chợ, mua cá của người đánh bắt, thuê công thợ thời vụ - những khoản chi có thật nhưng không dễ lấy chứng từ. Chi phí không chứng minh được thì không được trừ, và thuế phải nộp cao hơn thu nhập thật. Đó là lý do nhiều hộ ngần ngại lên doanh nghiệp: họ không sợ đóng thuế, họ sợ nghĩa vụ giấy tờ và sợ rủi ro bị coi là làm sai.

Nộp thuế theo doanh thu tháo đúng nút thắt đó. Doanh thu là con số dễ xác định và khó tranh cãi, nhất là khi hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền đã phủ rộng. Người kinh doanh không phải giải trình, không phải tranh luận với cán bộ thuế. Nếu mở ra cho cả hộ kinh doanh thì gần như toàn bộ nhóm này được hưởng, mức độ tác động rất cao mà cách thực hiện lại đơn giản. Và quan trọng nhất, đúng theo tinh thần: doanh nghiệp được hưởng ngay tại khâu quyết toán, không đơn từ, không xét duyệt, không ai được quyền cho hay không.

Có ý kiến cho rằng chế định này thuộc về luật thuế, đặt ở đây là lấn sân. Tôi nghĩ khác. Đây là luật về một nhóm chủ thể, mà thuế lại chính là công cụ tác động mạnh nhất tới nhóm chủ thể ấy. Giữ nó lại có ba cái lợi rõ ràng: có hiệu lực ngay từ kỳ quyết toán đầu tiên, bảo đảm tính chỉnh thể của một đạo luật về phát triển doanh nghiệp, và mang một thông điệp chính trị rất lớn gửi tới hơn năm triệu người đang kinh doanh.

Cùng logic ấy, còn bốn chính sách nữa đáng đưa vào, và cả bốn đều không tiêu một đồng ngân sách.

Một là cho phép khấu trừ nhanh chi phí đầu tư. Doanh nghiệp bỏ 300 triệu đồng mua máy, theo cách tính khấu hao thông thường, phải nhiều năm sau họ mới được tính hết khoản đó vào chi phí. Nên cho phép họ, với những khoản đầu tư dưới một ngưỡng nhất định, tính toàn bộ chi phí ngay trong năm mua máy. Chính phủ điều chỉnh ngưỡng theo từng thời kỳ. Doanh nghiệp sẽ giảm thuế phải nộp trong năm đầu, có thêm tiền để đầu tư và xoay vòng vốn. Nhà nước không mất khoản thuế này, mà chỉ thu chậm hơn.

Hai là gắn nghĩa vụ thanh toán đúng hạn vào chính sách thuế của bên mua. Chiếm dụng vốn bằng cách kéo dài thời hạn thanh toán là căn bệnh dai dẳng. Doanh nghiệp nhỏ ở thế yếu, thường không dám đòi nợ quyết liệt vì sợ mất khách. Cách tiếp cận khác là quy định: khoản chi mua hàng hóa, dịch vụ chỉ được tính vào chi phí được trừ khi bên mua thanh toán trong thời hạn luật định. Chậm trả thì phải chịu thuế cao hơn ngay trong kỳ đó. Sức ép diễn ra tự động, không cơ quan nào phải can thiệp, không doanh nghiệp nhỏ nào phải đi kiện. Ấn Độ đã đưa quy định tương tự vào luật từ năm 2023 để ủng hộ các doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ.

Ba là phải cân nhắc lợi ích của doanh nghiệp nhỏ ngay từ khi làm chính sách. Cùng một quy định nhưng gánh nặng tuân thủ rất khác nhau: một tập đoàn có các bộ phận chuyên trách, trong khi với doanh nghiệp vài người, có khi giám đốc phải tự làm tất. Vì vậy, ngay từ khi soạn thảo, các văn bản liên quan cần đánh giá tác động với doanh nghiệp nhỏ và mặc định xem xét việc miễn, giảm nghĩa vụ theo quy mô. Thay vì chờ vướng mắc phát sinh rồi họp bàn tháo gỡ, luật phòng bệnh ngay từ gốc.

Và nếu triết lý mới là hỗ trợ bằng luật chơi, thì có một phần luật chơi lâu nay gần như bị bỏ trắng: đường ra. Đây là nhóm giải pháp rất quan trọng thứ tư.

Việt Nam thuộc nhóm những nước mở cửa vào thị trường nhanh nhất thế giới, đăng ký doanh nghiệp trực tuyến, nhiều nơi trả kết quả trong 24 giờ. Nhưng mỗi năm hàng trăm nghìn doanh nghiệp rút khỏi thị trường, trong khi số doanh nghiệp giải thể chính thức rất khiêm tốn, số vụ phá sản được thụ lý chỉ vài trăm. Các đánh giá quốc tế từng ghi nhận thời gian xử lý một vụ phá sản ở Việt Nam mất nhiều năm, nằm nhóm sau của thế giới. Nói cách khác, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam không chấm dứt hoạt động theo cách hợp pháp. Họ đóng cửa, bỏ địa chỉ đăng ký, để mã số thuế treo lơ lửng. Người chủ mắc kẹt nhiều năm trong tình trạng dở dang, còn tài sản, mặt bằng và con người thì bị giam trong một tổ chức đã chết lâm sàng.

Vì vậy tôi cho rằng một trình tự phá sản và giải thể rút gọn dành riêng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa là nội dung cần được bàn kỹ, không nên coi là chuyện phụ. Nhóm này có quy mô tài sản khiêm tốn và quan hệ nợ thường không phức tạp, nhưng lại phải đi qua đúng một thủ tục thiết kế cho những vụ việc lớn, dài và tốn kém.

Đây thực chất cũng là một chính sách phát triển. Nhà nước không cần bỏ tiền, chỉ cần tháo một cái bẫy. Vốn, mặt bằng và con người đang bị kẹt sẽ được giải phóng để quay lại nền kinh tế, và quan trọng hơn, người kinh doanh sẽ dám chấp nhận rủi ro hợp lý khi biết rằng thất bại không đồng nghĩa với mất tất cả. Đóng cửa dễ thì mới có nhiều người dám mở cửa.

Doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 97% tổng số doanh nghiệp Việt Nam. Qua nhiều năm khảo sát môi trường kinh doanh, tôi hiếm khi nghe họ đề nghị được cấp tiền. Thứ họ nói nhiều nhất là được đóng thuế theo cách đơn giản, được trả tiền đúng hạn, được nhớ đến khi làm chính sách, và được rời đi trong danh dự nếu chẳng may thất bại.

Không điều nào trong số đó cần một đồng ngân sách, chỉ cần thay đổi cách nghĩ: hỗ trợ tốt nhất là sự hỗ trợ để doanh nghiệp không phải đi xin.