Mối nguy khí hậu từ vụ sụp đổ sông băng Nepal

Giới khoa học ghi nhận số lượng thảm họa sụp đổ sông băng ngày một tăng trong thập kỷ qua, khi lớp băng vĩnh cửu tan nhanh hơn trước biến đổi khí hậu.

Thảm họa lũ quét do vỡ sông băng tại vùng biên giới Nepal đã khiến gần 800 trường hợp thiệt mạng và 2.500 người mất tích, theo xác nhận của giới chức Nepal và Trung Quốc sáng 29/8.

Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), trận lũ quét này khởi nguồn từ một vụ sụp đổ sông băng. Thảm họa thiên nhiên này dữ dội đến mức tạo ra năng lượng tương đương một trận động đất mạnh 5,2 độ, gây hàng loạt vụ sạt lở đất.

Nói với AFP, ông Etienne Berthier, chuyên gia nghiên cứu sông băng tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), cảnh báo nguy cơ xảy ra các hiện tượng tương tự ở những sông băng khác. Còn ông Tristram Hales, giáo sư chuyên ngành hiểm họa môi trường tại Đại học Cardiff (Anh), ghi nhận số lượng ngày càng tăng thảm họa sụp đổ sông băng trên toàn cầu trong một thập kỷ qua.

Ba tháng trước, trận sụp đổ sông băng gần làng Blatten, Thụy Sĩ, gây sạt lở đất, vùi lấp toàn bộ ngôi làng ven núi Alps. Trước đó, chính quyền địa phương đã phát lệnh cảnh báo sớm và sơ tán khoảng 300 người dân cùng toàn bộ gia súc, hạn chế thiệt hại về người. Cách đó hơn 200 km, chính quyền đô thị Randa - nơi sinh sống của 400 người - đang lo ngại nguy cơ sụp đổ sông băng, khi những tảng lớn của sông băng treo Weisshorn East tách ra ba lần vào ngày 24/8.

Tại Italy, năm 2022, khối băng tương đương một tòa nhà chung cư thuộc sông băng Marmolada (dãy núi Dolomite) đã tách ra trong đợt nắng nóng mùa hè, gây lở đất, đá xuống khu vực leo núi, khiến 11 người thiệt mạng.

Năm 2016, một sông băng ở dãy núi Aru thuộc Tây Tạng (Trung Quốc) bất ngờ sụp đổ, khiến 9 người thiệt mạng. Một vụ tương tự cũng diễn ra tại đây chỉ vài tháng sau đó.

Giới khoa học cảnh báo xác suất sạt lở đất, đá do tan chảy lớp băng vĩnh cửu ngày càng cao do biến đổi khí hậu. Lonnie Thompson, chuyên gia về sông băng tại Đại học bang Ohio (Mỹ) nhận định tình trạng sụp đổ sông băng đôi khi "nhanh đến kinh ngạc". "Sự bất ổn của các sông băng này ngày càng nghiêm trọng, gây nguy hiểm cho hàng nghìn người", ông nói.

Trước đây, tình trạng sông băng tan chảy thường được gắn với nguy cơ mực nước biển dâng. Tuy nhiên, các nhà khoa học cho rằng mối nguy trên đất liền cũng cần nhìn nhận đúng mức, khi chúng ảnh hưởng nghiêm trọng đến người dân, khi quét qua thị trấn, đường sá và các điểm du lịch trong khu vực.

Trong một số trường hợp, tình cảnh này có thể dự báo trước. Trước thảm họa, chuyên gia từ CNRS cho biết sông băng tan một phần sẽ hình thành hồ nước dưới hạ nguồn. Cộng hưởng với tình trạng lở băng trên cao, hồ nước dưới chân sông băng sẽ tích tụ năng lượng, giải phóng toàn bộ qua dòng thác lũ tương tự tình trạng vỡ đập. Hiện tượng này còn được gọi là lũ do vỡ hồ băng (GLOF).

Tại dãy Alps, ông Bernard Francou, cựu giám đốc nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Quốc gia Pháp về Phát triển Bền vững (IRD), cho biết các nhà nghiên cứu được trang bị đầy đủ phương tiện, thường xuyên theo dõi các hồ này để kiểm tra nguy cơ tràn hồ hoặc thoát nước đột ngột.

Giới phân tích cho rằng việc đốt nhiên liệu hóa thạch đã gây ra hiện tượng nóng lên toàn cầu, đủ để hủy hoại nhiều sông băng trên thế giới. Các sông băng ở dãy Alps đã mất 50% diện tích kể từ năm 1950, và tốc độ tan chảy băng đang tăng nhanh. Nhiều dự báo cho biết tất cả sông băng trên dãy Alps có thể biến mất trong thế kỷ này.

Thụy Sĩ, quốc gia có nhiều sông băng nhất châu Âu, đã mất 4% tổng thể tích sông băng trong năm 2023. Trong năm trước đó, họ mất tới 6%.

Peru cũng mất hơn một nửa diện tích sông băng trong sáu thập kỷ qua. Tính riêng giai đoạn 2016 - 2020, họ đã mất 175 sông băng do nhiệt độ trung bình toàn cầu gia tăng.

Theo nghiên cứu do tạp chí Science công bố, ngay cả khi nhiệt độ toàn cầu giữ ổn định ở mức hiện tại, 40% lượng sông băng trên thế giới vẫn sẽ biến mất. Lượng sông băng có thể được bảo tồn nếu ngưỡng tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu giữ được ở mức 1,5 độ C so với thời tiền công nghiệp, như các quốc gia đã cam kết tại Thỏa thuận Khí hậu Paris năm 2015.