Nho Champagne (Pháp) chín sớm vì trái đất nóng lên, còn Đồng bằng sông Cửu Long phải thích ứng với hạn mặn.
Lễ thu hoạch nho (vendange) vùng Champagne (Pháp) năm nay bắt đầu thu hoạch từ 12/8, sớm nhất lịch sử, một số vườn hái từ ngày 6/8 vì nắng nóng làm đường tăng, axit giảm. Tính ra, chỉ trong 50 năm qua, mùa nho Pháp đã đến sớm gần hơn một tháng, so với lịch sử truyền thống.
Một ngành công nghiệp xa xỉ hàng trăm năm tuổi đang học một bài khá bình dân: không thể ra lệnh cho thời tiết.
Việt Nam đã học bài này theo cách đắt hơn. Mùa khô 2015-2016, hạn và mặn làm khoảng 405.000 ha cây trồng ở Đồng bằng sông Cửu Long bị ảnh hưởng, 210.000 hộ gặp vấn đề về nước sinh hoạt. Phản xạ khi ấy khá tự nhiên: Mặn đến thì chặn, thiếu ngọt thì giữ. Đê, cống, kênh, đập dĩ nhiên cần thiết.
Nhưng thực tế dần chỉ ra một điều khó chịu: đóng một cái cống đôi khi là chặn cả một hệ sinh thái. Ba Lai ở Bến Tre là một ví dụ. Công trình giúp trữ ngọt nhưng cũng làm thay đổi dòng chảy, bồi lắng, chất lượng nước và tạo xung đột giữa người cần nước ngọt để trồng trọt với người cần nước lợ để nuôi thủy sản.
U Minh cho thấy một kiểu can thiệp khác. Giữ nước để phòng cháy rừng tràm là cần thiết, nhưng việc duy trì mực nước không phù hợp với chu kỳ tự nhiên cũng có thể làm xáo trộn đất than bùn và hệ sinh thái vốn vận hành theo mùa.
Không hẳn công trình sai. Có thể câu hỏi ban đầu của con người quá đơn giản, trong khi câu trả lời của thiên nhiên phức tạp hơn dữ liệu. Nếu nước mặn vẫn vào, thay vì chỉ hỏi "chặn bằng cách nào?", cần hỏi thêm câu hỏi trước khi thực hiện bất kỳ tác động nào "chúng ta có thể sống với nó bằng cách nào?".
Mùa khô 2019-2020 cho một gợi ý. Mặn đến sớm và sâu, có nơi ranh 4 gram/lít vượt 80 km. Nhưng diện tích lúa thiệt hại chỉ khoảng 29.700 ha, thấp hơn rất nhiều so với mùa 2015-2016.
Một phần vì nông dân xuống giống sớm, chuyển cây trồng và chủ động không gieo ở nơi chắc chắn thiếu nước. Nước mặn không hiền hơn, nhưng cách ứng phó đã linh hoạt hơn.
Nhưng chưa thể vội mừng, bởi chính Mekong cũng đang đổi. Nói thủy điện thượng nguồn chỉ "khóa mất nước" là chưa chính xác. Hồ chứa trong một số thời điểm còn có thể bổ sung dòng chảy mùa khô. Vấn đề lớn hơn là chúng làm thay đổi nhịp dòng sông và giữ lại phù sa.
Một nghiên cứu kéo dữ liệu dài 55 năm ước tính phát triển đập thượng nguồn đã khiến lượng phù sa về đồng bằng Việt Nam giảm 74,1%. Nếu chờ đến lúc mọi tác động được đo đếm đầy đủ mới chuẩn bị phương án ứng phó thì có thể lại quá muộn.
Vì vậy, thích ứng khí hậu không thể chỉ là khẩu hiệu môi trường. Nó phải đi vào những tính toán rất cụ thể về kinh tế, kỹ thuật và hiểu biết hệ sinh thái.
Ở Cà Mau, mùa mưa trồng lúa, mùa khô đưa nước mặn vào nuôi tôm. Hai đối tượng chia nhau một thửa ruộng, thay vì bắt cả năm phục vụ một cây lúa. Diện tích lúa-tôm vì thế đã tăng dần qua nhiều năm. Ở vùng mặn Bạc Liêu, Artemia – loài giáp xác nhỏ dùng làm thức ăn cho tôm cá giống - trở thành hàng hóa. Năm 2025, một chuỗi hợp tác xã bán trứng khoảng 1,1 triệu đồng/kg, hộ liên kết được báo cáo lợi nhuận khoảng 50 triệu đồng/ha. Thứ lúa không thích, Artemia lại khá vui vẻ.
Rừng ngập mặn cũng có thể được nhìn bằng một bảng tính khác: Chắn sóng, giữ đất, nuôi tôm cua dưới tán, làm du lịch. "Thuận thiên" không có nghĩa thiên nhiên cho gì thì chịu nấy.
Càng không phải cứ mặn là thả tôm, cứ nóng lên là mở resort. Chỗ cần đê vẫn phải có đê. Chỗ cần cống vẫn phải có cống. Nhưng công trình nên bảo vệ con người và tài sản, không nhất thiết bảo vệ bằng mọi giá một mô hình sản xuất đã không còn phù hợp với điều kiện mới.
Câu hỏi vì thế cần chuyển từ làm sao giữ mọi thứ như cũ? Sang với điều kiện mới, thứ gì tạo ra giá trị tốt nhất? Nước lợ có thể nuôi tôm, cua, Artemia. Rừng ngập mặn có thể vừa bảo vệ bờ, vừa tạo sinh kế và du lịch. Ruộng lúa có thể giảm vụ hoặc đổi lịch.
Tất nhiên, không phải mọi chuyển đổi đều thành công. Thích nghi cũng không biến biến đổi khí hậu thành tin vui. Nó chỉ giúp giảm giá của hóa đơn mà chúng ta và thế hệ sau phải trả.
Thiên nhiên sẽ còn thay đổi, có lẽ mạnh hơn chúng ta muốn. Con người không quyết định được độ mặn của biển, lượng mưa trên Mekong hay ngày quả nho chín ở vùng Champagne.
Nhưng chúng ta quyết định được giống gì sẽ trồng, con gì sẽ nuôi, tiền sẽ đầu tư vào đâu và lúc nào nên thôi giữ một cách làm cũ. Sức mạnh không nằm ở khả năng cô lập thiên nhiên. Mà ở khả năng hiểu nó đủ sâu để biết mình phải thay đổi thế nào.
