Một chiếc điện thoại “chai” pin không phải là chuyện lớn.
Nhưng nếu việc thay viên pin đó gần như không thể với người sử dụng thông thường, và chi phí để sửa chữa chính hãng còn cao hơn mua một chiếc điện thoại mới, thì đó lại là một nghịch lý.
Nhiều năm qua, các hãng điện thoại liên tục chạy đua để tạo ra những thiết bị mỏng hơn, đẹp hơn và hiện đại hơn. Đổi lại, người dùng ngày càng khó tiếp cận các linh kiện bên trong thiết bị mà mình sở hữu. Viên pin - bộ phận có tuổi thọ hữu hạn nhất của điện thoại - dần trở thành gót chân Achilles mà chỉ nhà sản xuất hoặc các trung tâm được ủy quyền mới có thể can thiệp.
Doanh nghiệp luôn được kỳ vọng sẽ tự nguyện hành động vì lợi ích của tất cả các bên liên quan. Cụ thể, người tiêu dùng muốn thiết bị bền hơn. Xã hội muốn giảm rác thải điện tử. Môi trường cần ít tài nguyên bị khai thác hơn. Theo cách tiếp cận này, doanh nghiệp cần cân bằng những lợi ích đó thay vì chỉ tập trung vào lợi nhuận kinh tế.
Nhưng thực tế kinh doanh không vận hành như vậy. Nếu một chiếc điện thoại có thể sử dụng dài lâu bằng cách thay pin một vài lần, doanh số bán thiết bị mới có thể giảm. Khi việc sửa chữa trở nên quá dễ dàng, doanh thu từ hệ sinh thái dịch vụ độc quyền của doanh nghiệp cũng bị ảnh hưởng.
Tháng 12/2017, nhiều phân tích cho thấy hiệu năng của một số iPhone giảm mạnh sau các bản cập nhật iOS, Apple thừa nhận đã sử dụng phần mềm để giảm hiệu năng của một số mẫu iPhone khi pin lithium-ion bị lão hóa. Apple giải thích rằng cơ chế này nhằm ngăn những chiếc iPhone có pin đã suy giảm bị tắt nguồn đột ngột.
Sự việc dẫn đến hàng loạt vụ kiện từ người tiêu dùng tại Mỹ. Apple sau đó phải chi trả hàng trăm triệu USD để dàn xếp các vụ kiện. Dù vậy, người tiêu dùng vẫn rất bất bình, cho rằng đó là hành vi gian lận, được nhà sản xuất cố tình thực hiện để khiến khách hàng phải nâng cấp lên đời iPhone mới.
Đó là một ví dụ cho thấy doanh nghiệp có xu hướng ưu tiên tối ưu hóa hiệu quả kinh doanh và doanh thu, thay vì tối đa hóa khả năng sửa chữa và kéo dài tuổi thọ sản phẩm.
Điều này không hoàn toàn có nghĩa doanh nghiệp cố tình gây hại cho người tiêu dùng. Họ chỉ đang ưu tiên thực hiện mục tiêu cốt lõi: tối đa hóa giá trị cho cổ đông trong khuôn khổ pháp luật. Vấn đề nằm ở chỗ lợi ích của cổ đông không phải lúc nào cũng trùng với lợi ích của xã hội. Một quyết định thiết kế có thể giúp doanh thu tăng lên nhưng đồng thời cũng khiến hàng triệu thiết bị bị loại bỏ sớm hơn cần thiết. Một chiến lược kinh doanh có thể tạo ra lợi nhuận nhưng lại làm gia tăng lượng rác thải điện tử, một trong những dòng chất thải phát triển nhanh nhất thế giới hiện nay.
Đây chính là lúc thị trường bắt đầu bộc lộ giới hạn của mình.
Gần đây, Liên minh Châu Âu (EU) yêu cầu các nhà sản xuất phải thiết kế điện thoại với pin có thể được thay thế dễ dàng hơn. Điều 11 quy định khả năng tháo rời và thay thế đối với pin di động và pin sử dụng cho các phương tiện giao thông hạng nhẹ. Theo hướng dẫn, một viên pin được xem là dễ dàng tháo rời bởi người dùng cuối nếu nó có thể được tháo bằng các dụng cụ được bán phổ biến trên thị trường. Quy định này sẽ: giúp việc sửa chữa trở nên dễ tiếp cận hơn đối với mọi người; và đảm bảo sự phù hợp với các quy định hiện hành về thiết kế sinh thái (Ecodesign). Tuy nhiều người xem đây chỉ là một thay đổi kỹ thuật, nhưng thực tế, đây là một quyết định mang ý nghĩa lớn hơn rất nhiều. Nó phản ánh cách xã hội hiện đại đang nhìn nhận lại trách nhiệm của doanh nghiệp đối với người tiêu dùng và môi trường.
Trong nhiều năm, các chính phủ đã cố gắng khuyến khích doanh nghiệp hành động có trách nhiệm thông qua những cơ chế mang tính tự nguyện hay các bộ quy tắc ứng xử. Các công cụ này thường được gọi là quy định "mềm" (soft law) - những chuẩn mực không mang tính cưỡng chế nhưng được kỳ vọng định hướng hành vi doanh nghiệp. Quy định "mềm" có ưu điểm là linh hoạt và ít tạo gánh nặng pháp lý. Nhưng nó chỉ hiệu quả khi doanh nghiệp thực sự muốn thay đổi.
Khi các cam kết tự nguyện không đủ để giải quyết vấn đề, nhà nước thường phải bước thêm một bước nữa - quay lại với các quy định bắt buộc. Đó là lúc quy định "cứng" (hard law) xuất hiện. Quy định bắt buộc các thiết bị cầm tay phải sử dụng cổng sạc loại C (USB-C), yêu cầu thiết bị điện tử phải dễ sửa chữa hơn, hay quy định về khả năng thay thế pin đều là những ví dụ điển hình. Chúng không còn là những lời khuyến khích mà trở thành nghĩa vụ pháp lý. Doanh nghiệp có thể không thích chúng, nhưng buộc phải tuân thủ nếu muốn tiếp tục kinh doanh trên thị trường.
Một viên pin dễ thay thế không cứu được thế giới. Nhưng hàng trăm triệu thiết bị được sử dụng lâu hơn một vài năm có thể tạo ra sự khác biệt đáng kể. Ít tài nguyên bị khai thác hơn. Ít rác thải điện tử hơn. Ít sản phẩm bị loại bỏ chỉ vì một bộ phận nhỏ đã xuống cấp.
Nhìn theo cách đó, câu chuyện về viên pin điện thoại không còn đơn thuần là câu chuyện công nghệ. Nó là minh họa cho một nguyên tắc quan trọng của nền kinh tế hiện đại: khi doanh nghiệp không tự nguyện gánh vác đầy đủ trách nhiệm xã hội, nhà nước sẽ phải sử dụng pháp luật để bảo vệ lợi ích chung.
Và đôi khi, những thay đổi lớn nhất bắt đầu từ những chi tiết nhỏ nhất - như một chiếc chân sạc hay một viên pin nằm bên trong điện thoại.
