Amerika-İsrail ilişkilerinin çok katmanlı boyutları: Ulusal çıkar, din ve ideoloji

İstanbul Teknik Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Umut Uzer, ABD ara seçimlerinde Demokratların zaferinin ABD-İsrail ilişkilerine dair ne söylediğini AA Analiz için kaleme aldı.

Amerika Birleşik Devletleri (ABD)-İsrail ilişkileri, 1960’lı yıllardan itibaren dönemin ABD Başkanı John F. Kennedy tarafından özel ilişkiler olarak tanımlanmıştı. Orta Doğu’da Batı'nın temsilcisi olarak da algılanan İsrail, ilk önce Çekoslovakya’dan yani Sovyet blokundan silah tedarik ederken sonrasında Fransa'dan da silah alımları gerçekleştirdi. Özellikle Negev Çölü'nde bulunan Dimona Nükleer Reaktörü Fransa’nın desteğiyle geliştirildi ve İsrail 1960’larda "stratejik belirsizlik" politikasıyla nükleer silahlara sahip olmayı başardı. Nükleer program konusunda ABD’nin desteği olmasa da füzeler ve tanklar gibi konvansiyonel silahların satışı ve 1960’lardan itibaren başlayan askeri destekle birlikte ikili ilişkiler özel ilişki seviyesine ulaştı.

Ancak burada ABD'nin İsrail'e ilgisinin ulusal çıkar ilişkisinden çok dini sempatiye dayandığını vurgulamak gerekiyor. İkili ilişkilerle Washington’da etki alanı kuran İsrail lobisi, özellikle AIPAC (Amerika İsrail Kamu İşleri Komitesi) gibi kurumlar üzerinden gelişirken özellikle Kongre üzerinde etkili olabilmişti. Dolayısıyla ABD’de hem Cumhuriyetçiler hem de Demokratların İsrail’e destek konusunda çoğunlukla fikir birliğiyle hareket ettikleri görülüyor.

ABD'de Filistin rüzgarı

Bütün bu tarihsel gelişmelere rağmen son yıllarda Amerika’da rüzgar, Filistin’e doğru esmeye başladı. Son dönemde Amerikan toplumunda özellikle Demokrat Partililer ve Bağımsızlar arasında çoğunluğun Filistin’e İsrail’den daha fazla destek vermeye başladığı görülüyor. Öbür taraftan aynı Avrupa'daki sağ partilerde olduğu gibi, Cumhuriyetçiler arasında İsrail’e sempati devam ediyor. Diğer bir deyişle ABD'de özellikle 2023’ten sonra başlayan Filistin sempatisi, 2026 yılında daha da güçlendi ve böylelikle eskiden olduğu gibi açık ara İsrail desteği toplumdaki yerini bulmuyor. Aynı zamanda gençler arasında Filistinlilere karşı duyulan destek de oldukça güçlü.

Bütün bunların ışığında 3 Kasım 2026 tarihinde ABD’de yapılan ara seçimlerin sonucu olarak Demokratlar, Kongrenin her iki kanadında da yani Senato ve Temsilciler Meclisinde çoğunluğu kazandılar. Yukarıda bahsedilen Filistin sempatisi ise artık Demokrat Partililer arasında daha da güçlü. 2018 yılında Michigan’dan Temsilciler Meclisine seçilen Filistin kökenli Rashida Tlaib ve yine aynı yıl Minnesota’dan seçilen Ilhan Omar, 2026 yılında bir kez daha açık farkla seçimleri kazandılar. Filistin’e verdikleri destekle tanınan bu iki kadın Müslüman siyasetçinin yanısıra Demokrat Partinin sol kanadı da özellikle Filistin'e desteğiyle biliniyor.

ABD Senatosuna Michigan eyaletinden senatör olarak seçilen Abdul el-Sayed ise Kongrenin bu kanadına seçilen ilk Müslüman milletvekili olurken Temsilciler Meclisinde 4 olan Müslüman üye sayısı 6'ya çıktı. Bütün bunların ışığında Filistin konusunun artık Amerikan kamuoyunda önemli bir yere sahip olduğu ve sadece ABD'deki Müslüman toplum nezdinde değil diğer din mensupları veya bir dine mensup olmayanlar nezdinde de eşitsizlik, insan hakları ve baskı sorunu olarak görüldüğü söylenebilir.

Bununla birlikte ABD'de İsrail lobisinin ve sempatisinin birdenbire yok olmayacağını söylemek gerekiyor çünkü ABD’de yaşayan Yahudi toplumunun bir kısmı İsrail’e desteğe devam ederken Evanjelik Kiliseler de etkili cemaatleri ile teolojik sebeplerden dolayı İsrail’i savunmaya devam ediyor.

ABD seçimlerinde belirleyici bir faktör olarak İsrail

Bu arada seçimler esnasında ABD Başkanı Donald Trump, İsrail’e askeri yardımı kestiğini duyurdu çünkü artık bu konu Amerikan siyasetinde muhafazakarlar arasında da eleştirilen bir konu haline geliyor. Demokrat Parti nezdinde ise 2028 seçimlerinde İsrail'le mesafesini koruyan bir ismin aday gösterilme ihtimali daha yüksek olacaktır.

Tüm bu gelişmelere rağmen 2026 ara seçimlerinin ABD’de iktidarı değiştirmediğini ifade etmek gerekir. Trump, iki yıl daha başkan olarak görev yapmaya devam edecek ancak Şubat 2026’da İsrail’in teşviki ile başlatılan ABD/İsrail-İran Savaşı, Amerika’da başından beri büyük destek görmüyor. Ayrıca enflasyon ve mazot fiyatları artış göstermeye devam ediyor. Zaten Trump da bu sebeplerden dolayı Cumhuriyetçilerin seçimlerini kaybettiğini vurguladı ve artık İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’ya verdiği seçim desteğinin de çok etkili olmadığı ortaya çıktı. Kesin ifadelerde bulunmak zor olmakla birlikte önümüzdeki süreçte ABD-İsrail ilişkileri devam etse de artık eskisi kadar iki ülkenin yakın olmayacağı söylenebilir. Amerikan toplumundaki güçlü İsrail yanlısı kurumlar yani İsrail lobisi ve Evanjelik kiliseler, ideolojik ve dini sebeplerden dolayı İsrail’i desteklemeye devam edeceklerdir. Diğer taraftan, uzun zamandır İsrail konusunda varlığını koruyan mutabakatın artık çöktüğünü vurgulamakta fayda var.

Aslında bunun akademik ve entelektüel altyapısını Filistinli akademisyen Edward Said başlatmıştı. Özellikle sosyal bilimlerde ve entelektüel çevrelerde başlayan, Filistin’i ezen-ezilen ilişkisi üzerinden insan hakları çerçevesine yerleştirme yaklaşımı, bu alanlarda Filistin sempatisini artırmıştı. Diğer tarafta Filistin’deki katliamlar ve özellikle İsrail'in 2023'ten sonra yoğunlaşan saldırılarını takiben İsrail'in eylemleri artık birçok platformda, özellikle Birleşmiş Milletler sisteminde soykırım olarak tanımlanmaya başladı. Ahlaki olarak kınanan İsrail, en büyük destekçisi Amerika’da dahi zor bir duruma düştü. Artık ABD’den otomatik bir destek bulamayacağı açık olan İsrail, yine de ABD’deki destekçilerine sırtını yaslamaya devam edecek.

Filistin-İsrail çatışması, Amerikan siyasetini doğrudan etkiledi ve diğer faktörlerin yanında bir siyasetçinin bu meseleye yaklaşımı da seçilip seçilemeyeceği üzerinde etkili olmaya başladı. 2028 Başkanlık seçimlerinde adayların özellikle Demokrat Parti adayının İsrail yanlısı olması artık çok zor görünüyor. Bu durum da ABD-İsrail arasındaki ikili ilişkilerin daha mesafeli ve ulusal çıkarlar üzerinden yürütülmesini gerektirecek.