Bộ Y tế đề xuất dùng thuế thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường tái đầu tư cho y tế

Bộ Y tế đề xuất nghiên cứu cơ chế sử dụng nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường để tái đầu tư cho y tế.

Đề xuất được TS Ong Thế Duệ, Viện Chiến lược và Chính sách (Bộ Y tế), đưa ra tại hội thảo Đột phá tài chính y tế đáp ứng yêu cầu thực hiện BHYT toàn dân trong thời kỳ mới, ngày 28/8 tại Hà Nội. Đây là lần đầu tiên Bộ Y tế đề xuất dùng thuế thuốc lá, rượu bia tái đầu tư cho y tế.

Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh Quỹ BHYT chi 84.800 tỷ đồng trong nửa đầu năm, tăng 11% so với cùng kỳ, trong khi người dân vẫn tự chi gần 40% tổng chi y tế. Thực tế này duy trì từ năm 2017 đến nay. Nghị quyết 72 đặt mục tiêu giảm tỷ lệ này xuống 20-30%, qua đó hạn chế nguy cơ người bệnh rơi vào khó khăn tài chính do chi phí khám chữa bệnh.

Theo định hướng mới, phạm vi chi trả BHYT từ năm 2026 từng bước được mở rộng, không chỉ tập trung vào khám chữa bệnh mà còn hướng tới một số hoạt động phòng bệnh, dinh dưỡng, quản lý bệnh mạn tính, khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc bệnh. Mở rộng quyền lợi được kỳ vọng giúp người dân tiếp cận dịch vụ y tế tốt hơn, song cũng tạo thêm áp lực lên nguồn lực của quỹ trong bối cảnh dân số đang già hóa, bệnh không lây nhiễm gia tăng và chi phí điều trị ngày càng cao.

Ông Duệ cho rằng trong bối cảnh nhu cầu tài chính y tế ngày càng lớn, Việt Nam cần nghiên cứu thêm các nguồn thu bền vững, trong đó có nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt. Thuốc lá, rượu bia và đồ uống có đường là những sản phẩm góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh không lây nhiễm, đồng thời ảnh hưởng đến năng suất lao động. Vì vậy, nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm này có thể được xem xét như một nguồn lực bổ sung cho y tế.

"Đây là cơ hội để vừa tiếp tục sử dụng thuế như công cụ giảm tiêu dùng sản phẩm có hại, vừa tạo thêm dư địa nguồn lực cho các mục tiêu y tế", ông Duệ nói, dẫn kinh nghiệm ở Thái Lan, 2% thuế rượu và thuốc lá tạo quỹ hơn 120 triệu USD/năm để chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Philippines dành đến 85% thuế thuốc lá cho y tế.

Từ đó, ông Duệ đề xuất Việt Nam nghiên cứu mô hình kết hợp một phần nguồn thu thuế được ưu tiên bổ sung cho Quỹ BHYT thông qua ngân sách nhà nước, phần còn lại dành cho các chương trình phòng bệnh. Điểm quan trọng, theo ông, là nguồn thu này phải được xác định là nguồn lực bổ sung, không thay thế phần ngân sách nhà nước vốn dành cho y tế và BHYT.

Việc triển khai, theo đề xuất, cần được nghiên cứu đồng bộ với Luật Ngân sách nhà nước, Luật BHYT và Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt, bảo đảm nguồn thu được quản lý thống nhất nhưng có nguyên tắc ưu tiên rõ ràng.

TS Jennifer Gill, Phó giám đốc nhóm nghiên cứu công nghệ y tế, Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London (Anh), cho rằng đầu tư cho y tế cần được nhìn nhận như một khoản đầu tư có khả năng tạo lợi ích kinh tế và tài khóa trong dài hạn. Bà đề xuất Việt Nam xây dựng ba trụ cột tài chính cho y tế, gồm mở rộng nguồn thu công dành cho y tế, trong đó nghiên cứu phân bổ nguồn thu từ thuế tiêu thụ đặc biệt đối với các sản phẩm có hại cho sức khỏe.

Bên cạnh đó, tăng cường các hình thức đóng góp, cải cách cơ chế đóng góp, phát triển BHYT bổ sung và các hình thức tiết kiệm y tế. Cuối cùng là nâng cao khả năng chi trả và hiệu quả sử dụng nguồn lực, thông qua dự báo tác động ngân sách, các thỏa thuận tiếp cận thuốc và chương trình hỗ trợ thuốc.

Tại hội thảo, ThS Hoàng Trung Tuấn, Phó vụ trưởng Vụ BHYT, Bộ Y tế, cũng cho hay theo lộ trình đến năm 2027, Bộ Y tế dự kiến xây dựng nghị định tăng mức đóng BHYT gắn với mở rộng quyền lợi; thí điểm thanh toán theo nhóm chẩn đoán (DRG) và hỗ trợ trực tiếp một số đối tượng tham gia BHYT nhằm giảm chi phí cùng chi trả. Giai đoạn 2028 - 2029, tiếp tục nghiên cứu đa dạng hóa các gói BHYT, mở rộng nguồn thu và thí điểm sử dụng một phần nguồn thu từ thuế thuốc lá, rượu bia, đồ uống có đường cho các dịch vụ phòng bệnh.