Cumhuriyetin Kuruluşu ve Gelişimi Üzerine Kitap İncelemeleri

Yaşamöykülerinin bugüne ve yarına ışık tuttuğuna bir kez daha inandım. Son günlerde okuduğum aydın yaşamlarını aktaran kitaplar, Cumhuriyetin kuruluş mücadelesini ve evrimini, devrimleri, bugünlere gelişimizin ipuçlarını yakalama fırsatı veriyor.

CUMHURİYETE YOL DÖŞEYENLERDEN

Ramiz/Teşkilât-ı Mahsusa’dan Milli Mücadele’ye (Cumhuriyet Kitapları) adlı kitapta, Hasan Tahsin Benli, büyükbabası Hopalı Yüzbaşı Ramiz’in (1883-10 Nisan 1933) kısa ama mücadeleyle dolu yaşamöyküsünü anlatıyor.

Atatürk’ün 1920’de Harbiyelilere söylediği “Ne çocukluğunuzu bildiniz ne gençliğinizi yaşadınız” sözünün öznelerinden birinin yaşamında Cumhuriyete giden yoldaki eşsiz mücadeleyi görüyoruz.

Bu yaşamda, “cesaret ve direnişle şekillenmiş nice hayatın bir bütünü” olan bir kuşağın büyük direnişini izliyoruz.

Sabri Karayel’in İştirakçi Hilmi ve İştirak/ Osmanlı’da Sosyalizmin Bastırılmış Tarihi (İzan) adlı çalışmasında İştirakçi Hilmi’nin (1885-16 Kasım 1922) yaşamını okuyoruz.

“Osmanlı sosyalizminin açık, doğrudan, kırılgan yüzü” olan İştirakçi Hilmi’nin 1910- 1912 arasında 20 sayı çıkardığı ve adıyla özdeşleşen İştirak dergisinde yazdığı yazılarla, “sosyalizmi yerel bir dil, ahlak ve siyasal iddia üzerinden” kurmaya çalıştığını öğreniyoruz.

İnsaniyet, Sosyalist, Medeniyet, İdrak gazetelerinde de düşüncelerini savunan, Osmanlı’daki ilk sosyalist parti Osmanlı Sosyalist Fırkası’nı (1910) ve Türkiye Sosyalist Fırkası’nı (1919) kuran Hilmi Bey’in yaşamının aktarıldığı kitapta “Osmanlı’da sosyalizmin siyasal bir pratik olarak neden hep yarım kaldığı” sorusuna yanıtlar aranıyor.

CUMHURİYETE KAN VERENLERDEN

Metin Atuf Kansu, Spartakist Kuvayı Milliyeci Mehmet Vehbi Sarıdal (Cumhuriyet Kitapları) adlı kitabında hukuk eğitiminden sonra gittiği Almanya’da Spartakistlere katılan bir genç olan Mehmet Vehbi Sarıdal’ın (1886-27 Haziran 1969) yaşamını aktarıyor.

Sarıdal, işgal günlerinde Ankara’ya geçerek Milli Mücadele’nin öncü kadroları arasına girer.

Toplumsal, ulusal iktisat anlayışıyla devletçi ekonomi politikalarının benimsenmesi için yoğun çaba harcar.

Sanayinin, ticaretin ulusallaştırılmasına ve uygulanmasına, bürokrasi ve iktisat eğitimine önemli katkılar sunar.

Cumhuriyetin ekonomik atılımlarının en yoğun yaşandığı döneme ışık tutan çalışma, bu olağanüstü başarının yaratıcılarıyla kıvanç duymamızı sağlıyor.

Güler Yalçın, Devrimci Bir Önder İsmail Hakkı Tonguç ve Gerçekleşen Ütopyası (Dorlion) adlı kitabıyla Cumhuriyet devrimlerinin insanlığa büyük katkısı olan Köy Enstitüleri sisteminin yaratıcısı İsmail Hakkı Tonguç’un (1893-23 Haziran 1960) yaşamını, düşüncelerini, düşlerini anlatan kitabıyla Köy Enstitüleri kitaplığını zenginleştiriyor.

Aydınlığa Açılan Pencere Vedat Günyol’da (Kartal Belediyesi), “2025 Vedat Günyol Yılı”nda 27 Kasım 2025 günü Kartal Soğanlık Kültür Merkezi’nde düzenlenen paneldeki Nesim Ovadya İzrail, Adil İzci, Prof. Dr. Gökay Durmuş, Feridun Andaç, Yusuf Çotuksöken, M. Sadık Aslankara, Hülya Soyşekerci, Faruk Duman, Aydın Ergil, Prof. Dr. Ümit Akagündüz, Prof. Dr. Hüseyin Köse ve Sertaç Çelik’in bildirileri yer alıyor.

Aydın Ergil, Hümanist Yazar, Yayıncı ve Öğretmen Vedat Günyol’un Yaşamöyküsü (Cumhuriyet Kitapları) adlı kitabında doğumundan ölümüne bilgemiz Vedat Günyol’un (1911-2004) ayrıntılı yaşamını sunarken özellikle 1940’lı yıllardan bugüne kültürel, siyasal yaşamımızın güzellik ve çirkinliklerini aktarıyor.

Hikmet Özdemir, Doğan Avcıoğlu/Bir Jöntürk’ün Ardından (Cumhuriyet Kitapları) adlı kitabında, “Kemalist sosyalizm” anlayışının savunucusu ve “ülkemizin toplumsal-tarihsel yapısının anlaşılmasının ve emperyalizmin ilişkisinin gerçeğinin kavranmasında önemli bir miras” olan Doğan Avcıoğlu’nun (1926-4 Kasım 1983) yaşamını, düşüncelerini, yapıtlarını, eylemlerini aktarıyor.