Demokratların Kongre zaferi Türk-Amerikan ilişkilerini nasıl etkiler?

İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Tarık Oğuzlu, ABD ara seçimlerinin ardından Türkiye ile ilişkilerin olası seyrini AA Analiz için kaleme aldı.

ABD'de 3 Kasım’da yapılan ara seçimler Başkan Donald Trump’ın görev süresinin son iki yılına damga vuracak yeni bir siyasi tablo ortaya çıkardı. Demokratların hem Temsilciler Meclisi’nde hem Senato’da çoğunluğu kazanması yalnızca iç siyasette başkanın hareket alanını daraltmıyor, dış politika kararlarının oluşumunda Kongre’nin ağırlığını da artırıyor. Bu sonuç Ankara-Washington ilişkilerinde Trump’ın şahsi iradesiyle açılabilecek yeni sayfaların kurumsal dirençle karşılaşabileceğini gösteriyor.

Trump, Türkiye ile ilişkilerin geliştirilmesini ve savunma alanındaki kronik sorunların çözülmesini istiyor. Türkiye ise F-35 programına dönüş, F-16 tedarik ve modernizasyon sürecinin ilerletilmesi, CAATSA yaptırımlarının kaldırılması ve savunma sanayii işbirliğinin yeniden canlandırılması beklentisini koruyor. Ancak Amerikan dış politikası başkanın kişisel tercihleriyle sınırlı değil. Kongre, anayasal yetkileri ve denetim mekanizmaları sayesinde yürütmenin tercihlerini yavaşlatabiliyor, koşullara bağlayabiliyor, hatta bazı alanlarda hukuken sınırlandırabiliyor.

İhtiyatlı bir tablo

Demokratların zaferinin Ankara açısından olumsuz sonuç doğurabileceği yönündeki değerlendirme bu nedenle güçlü bir zemine sahip. Cumhuriyetçilerin kontrolündeki Kongre döneminde dahi Trump yönetiminin Türkiye lehine arzuladığı adımların kolaylaşmaması, Demokrat çoğunlukla daha ihtiyatlı bir tablonun ortaya çıkabileceğini düşündürüyor. Demokrat Parti içinde Türkiye’ye yönelik eleştiriler yalnızca güvenlik ve dış politika farklılıklarından kaynaklanmıyor. Demokratlar tarafından Türkiye’nin iç politikasına dair yapılan değerlendirmeler de iki tarafın arasını açıyor.

Bununla birlikte Demokratları yekpare bir Türkiye karşıtı blok olarak görmek de yanıltıcı olur. Parti içinde NATO’nun güneydoğu kanadında Türkiye’nin stratejik önemini, Karadeniz’den Orta Doğu’ya uzanan krizlerde Ankara’nın diplomatik ve askeri kapasitesini dikkate alan isimler de bulunuyor. Türkiye’nin NATO üyeliğinin ve askeri kapasitesinin Amerikan güvenliğine katkısı, Demokratların çoğunluğu kazanmasıyla ortadan kalkmıyor. Coğrafi konum, Boğazlar, İncirlik ve Kürecik gibi imkanlar, Karadeniz’in güvenliği ve Orta Doğu’daki gelişmeler Washington açısından stratejik değer taşıyor. Dolayısıyla Demokratlarla Trump arasında Türkiye’nin stratejik önemine ilişkin bütünüyle zıt iki yaklaşım beklemek doğru değil. Fark, bu stratejik değerin hangi siyasi ve normatif koşullar altında işbirliğine dönüştürüleceği noktasında ortaya çıkıyor. Demokratlar Türkiye’nin önemini teslim ederken yönetim ve dış politika tercihleri üzerinden daha fazla koşul öne sürebilir, Trump ise liderler diplomasisine ve pragmatik pazarlığa daha fazla ağırlık verebilir.

Trump’ın Türkiye’ye yaklaşımını yalnızca F-35 ve yaptırımlar üzerinden okumak da eksik kalır. Suriye’de Ankara’nın önceliklerini dikkate alan bir çizgi izlemesi, Türkiye’nin Suudi Arabistan ve Pakistan’la imzaladığı Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nı olumlu karşılaması, İran’la yaşanan gerilimde Ankara’nın diplomatik girişimlerini desteklemesi ve Rusya-Ukrayna Savaşı’nda Türkiye’nin arabuluculuk kapasitesinden yararlanmak istemesi ikili ilişkinin daha geniş bir zemine oturduğunu gösteriyor. Trump, Türkiye’yi Avrupa güvenliğine daha fazla katkı sunabilecek önemli bir NATO müttefiki olarak görüyor. Ekonomik ilişkilerin ve ticaret hacminin geliştirilmesini de istiyor. Nitekim 100 milyar dolarlık ikili ticaret hedefi bu yaklaşımın önemli göstergelerinden biri. Bu tutumun arkasında kişisel yakınlık, pragmatik hesaplar veya bölgesel ihtiyaçlar bulunabilir. Ancak nedenleri ne olursa olsun Washington’da Türkiye’yle işbirliğini geliştirmeye açık bir başkanın bulunması Ankara açısından önemli bir fırsat.

Kongre hangi adımları atabilir?

Kongre’nin elindeki en etkili araçların başında silah satışlarını denetleme yetkisi geliyor. Büyük ölçekli savunma satışlarında Dışişleri Bakanlığı önce Temsilciler Meclisi Dış İlişkiler Komitesi ile Senato Dış İlişkiler Komitesi’ni bilgilendiriyor. Komite üyelerinin itirazları hukuken mutlak bir veto oluşturmayan ancak uygulamada süreci geciktirebilen bekletme mekanizmasını devreye sokabiliyor. Resmi bildirim sonrasında Kongre, Silah İhracatı Kontrol Yasası çerçevesinde satışın engellenmesi için ortak karar alabiliyor. Savunma bütçesi ve yıllık Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası üzerinden satışlara koşul koymak, teslimatları sınırlamak veya belirli transferleri yasaklamak da mümkün.

F-35 meselesi bu gücün somut bir örneğini oluşturuyor. 2020 mali yılı savunma yasası Türkiye S-400 sistemine sahip olduğu müddetçe F-35 transferini yasaklıyor. Trump’ın olumlu siyasi iradesi bu hükmü tek başına ortadan kaldıramıyor, yürütmenin yasal koşulların karşılandığını belgelemesi gerekiyor. CAATSA yaptırımlarında ise başkanın bazı feragat ve sonlandırma yetkileri bulunuyor ancak belirli bildirim ve Kongre inceleme süreçleri de söz konusu. Başkan diplomatik temasları yoğunlaştırabilir, yürütmenin yetki alanındaki müzakereleri yürütebilir, mevzuatın izin verdiği ölçüde yaptırım muafiyetlerine başvurabilir ve F-16 satış sürecini ilerletebilir. Buna karşılık F-35 yasağını kaldırmak için yasal koşulların karşılanması veya Kongre’nin yasayı değiştirmesi gerekir. Yeni bütçe ve yaptırım düzenlemeleri de Kongre’nin belirleyici olduğu alanlardır.

Kongre’nin bir diğer önemli enstrümanı bütçe ve denetim yetkisi. Savunma ve Dışişleri bakanlıklarının kaynaklarına ilişkin hükümler, raporlama şartları, soruşturmalar ve komite oturumları yoluyla Türkiye dosyası sürekli gündemde tutulabilir. Senato ayrıca üst düzey diplomatik ve güvenlik bürokrasisi atamalarını geciktirebilir. Bu araçlar doğrudan yaptırım kararı alınmasa bile Washington’daki siyasi atmosferi etkileyebilecek bir potansiyel taşıyor.

Önümüzdeki iki yıl Türkiye açısından hem fırsat hem de dikkatli diplomasi gerektiren bir dönem. Ankara’nın Trump’la geliştirdiği ilişkiyi koruması, liderler arasındaki diyaloğu sürdürmesi ve F-35, F-16 ve CAATSA başlıklarında ilerleme sağlamaya çalışması akılcı bir tercihtir. Trump’ın bu dosyalarda Türkiye lehine tavır alması, henüz bütün beklentiler karşılanmamış olsa da başlı başına değerlidir. Türkiye Trump’ın görev süresinin kalan bölümünde bu siyasi yakınlığı korumaya ve somut sonuçlara dönüştürmeye çalışacaktır. Ancak bu yakınlığı kalıcı bir kurumsal zemine taşımak da gerekir. Ankara Demokrat Parti’nin dış politika elitleriyle, Kongre komiteleriyle ve iki partiden etkili isimlerle daha düzenli temas kurmalı. NATO müttefikliği başta olmak üzere ortaklıklar üzerinden hareket edilmeli. Son tahlilde Türk-Amerikan ilişkilerinin geleceğini yalnızca Trump-Erdoğan yakınlığı değil, Washington’daki kurumsal güç dengeleri ve Ankara’nın bu dengelerle kuracağı ilişki belirleyecektir.