Dr. Shafiyev'den kritik uyarılar: Bakü'nün güvenlik doktrininde yeni tehdit 'dini radikalleşme'

Azerbaycan'ın dış politika ve güvenlik stratejilerinin şekillendirilmesinde önemli bir konuma sahip olan Uluslararası İlişkiler Analiz Merkezi (AIR Center) Başkanı Dr. Farid Shafiyev, kaleme aldığı kapsamlı analizde, Karabağ'ın kontrolünün yeniden sağlanmasının ardından ülkesinin değişen güvenlik önceliklerini ele aldı.

Eski büyükelçi ve akademisyen Shafiyev, "Kale ile açık kapı arasında: Azerbaycan'ın güvenlik, laiklik ve hibrit savaş politikası" başlıklı yazısında, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in iktidar partisinin kurultayında yaptığı konuşmadan hareketle Bakü'nün yeni dönemde karşı karşıya bulunduğu tehditleri değerlendirdi.

Aliyev'in konuşmasında güvenliğin güçlü ordu, ekonomik bağımsızlık, askeri-siyasi bloklara katılmadan yürütülen çok yönlü dış politika ve hibrit tehditlere karşı koyabilecek laik devlet yapısı olmak üzere dört temel sütuna dayandırıldığını aktaran Shafiyev, özellikle dini radikalleşme, toplumsal kutuplaşma ve bilgi savaşlarının gelecekte belirleyici olabileceğine dikkat çekti.

YENİ TEHDİT "DİNİ RADİKALLEŞME"

Karabağ meselesinin askeri aşamasının sona ermesiyle Azerbaycan'ın güvenlik gündeminde yeni tehditlerin öne çıktığını belirten Shafiyev, en dikkat çekici değerlendirmelerinden birini dini radikalleşme konusunda yaptı.

"Ermeni tehdidinin ortadan kalkmasıyla birlikte sıradaki sınama, dışarıdan teşvik edilebilen ama ülke içinde de destek bulabilen dini radikalleşmedir" ifadelerini kullanan Shafiyev, bu tehdidin geçmişteki Ermeni milliyetçiliğinden farklı özellikler taşıdığını savundu.

Ermeni milliyetçiliğinin Azerbaycan toplumu içerisinde hiçbir zaman bir tabana sahip olmadığını belirten Shafiyev, dinin ise bireysel ve toplumsal yaşamda çok daha güçlü karşılık bulduğuna işaret etti.

Shafiyev, "Din ise farklıdır: kişiseldir, duygusaldır ve pek çok insan için önemlidir; bu da onu istismar etmeyi kolaylaştırır" değerlendirmesinde bulundu.

Laikliğin yalnızca anayasal bir ilke değil, toplumsal barışın temel güvencelerinden biri olduğunu savunan Shafiyev, yazısında şu ifadelere yer verdi:

Her vatandaşın dini haklarını yalnızca laik bir devlet güvence altına alabilir, çünkü o tek bir gruba ait değildir. Azerbaycan Şii ve Sünni Müslümanlara, Hristiyanlara ve Yahudilere ev sahipliği yapmaktadır ve laik çerçeve bunlar arasındaki barışın korunmasına yardımcı olmaktadır.

Bakü, Azerbaycan

"YÜZDE BEŞLİK GRUP" UYARISI

Shafiyev, dini radikalleşmenin devlet güvenliği açısından oluşturabileceği tehlikeyi açıklarken, küçük ancak örgütlü grupların toplumların geleceğini değiştirebileceğini savundu.

1917 Bolşevik Devrimi ile IŞİD'in Irak ve Suriye'deki yükselişini örnek gösteren Shafiyev, bu hareketlerin başlangıçta toplumun çoğunluğunu temsil etmediklerini, ancak örgütlü yapıları sayesinde büyük sonuçlar doğurabildiklerini belirtti.

"Azerbaycanlıların çoğu laik yaşama değer verse bile, nüfusun yüzde beşini ya da onunu oluşturan örgütlü bir grup kalıcı hasara yol açabilir" diyen Shafiyev, yazısına şöyle devam etti:

Radikal hareketler de tanıdık bir kalıbı izler. Su ve gaz kesintileri, yolsuzluk ya da bir doğal afete verilen kötü yönetilmiş tepki gibi gündelik şikâyetleri istismar eder ve kendilerini 'ahlaki saflığın' savunucuları olarak sunarlar.

IŞİD'in Irak ve Suriye'deki uygulamalarına değinen Shafiyev, dini radikalizmin kadınların eğitimden dışlanmasına, zorunlu kıyafet kurallarına ve halka açık infazlara kadar uzanabilecek sonuçlar doğurabileceğini ifade etti.

Ortadoğu'daki mezhep çatışmalarının uzun vadeli etkilerine de dikkat çeken Shafiyev, özellikle Irak, Suriye, Lübnan ve Yemen örneklerini hatırlatarak şu uyarıda bulundu:

Dış bir düşmanla savaş bir sınırda sona erer; bir iç savaş ya da mezhep savaşı ise bir kez alevlendiğinde söndürülmesi neredeyse imkânsızdır.

Shafiyev, bu nedenle hükümetin yalnızca kolluk kuvvetlerine dayanmakla yetinmemesi, radikalleşmeyi besleyen toplumsal sorunlarla mücadele etmesi ve yurttaşlık eğitimini güçlendirmesi gerektiğini savundu.

YAPAY ZEKÂDA ERMENİ ANLATISI

Shafiyev'in analizinde öne çıkan bir diğer başlık, yapay zekâ teknolojilerinin uluslararası siyasi anlatılar üzerindeki etkisi oldu.

ChatGPT ve Claude gibi büyük dil modellerinin tarafsız bir bilgi ortamında gelişmediğini savunan Shafiyev, internetteki mevcut bilgi kaynaklarının ve baskın anlatıların yapay zekâ sistemlerinin yanıtlarını etkileyebileceğine dikkat çekti.

"ChatGPT ve Claude gibi büyük dil modelleri hiçbir şeyden tarafsız bir hakikat üretmez. İnternette mevcut olan materyallerden öğrenirler ve bu nedenle baskın anlatıları yeniden üretme eğilimindedirler" diyen Shafiyev, özellikle uluslararası ilişkiler ve siyaset bilimi alanlarında Batılı medya ve akademik kaynakların belirleyici olduğunu ileri sürdü.

Ermeni diasporasının uzun yıllara yayılan lobi faaliyetlerinin Karabağ meselesine ilişkin uluslararası bilgi ortamını etkilediğini savunan Shafiyev, yapay zekâ sistemleriyle ilgili şu değerlendirmeyi yaptı:

Ermeni diasporasının onlarca yıllık lobi faaliyetleri, Karabağ tarihi ve Ermenistan–Azerbaycan çatışmasının nedenleri hakkında erişilebilen materyalleri etkilemiştir. Sonuç olarak bir yapay zekâ modeli, varsayılan olarak çatışmaya ilişkin Ermeni anlatılarını yeniden üretebilir.

Kullanıcıların yapay zekâ sistemlerinden her iki tarafın görüşlerini ayrı ayrı aktarmasını istemeleri gerektiğini belirten Shafiyev, bunun pratikte nadiren yapıldığını ifade etti.

HİBRİT SAVAŞIN YENİ CEPHESİ

Modern güvenlik tehditlerinin artık yalnızca askeri araçlarla sınırlı olmadığını vurgulayan Shafiyev, sosyal medya platformlarının kamuoyu algısını şekillendirmedeki rolüne dikkat çekti.

Yanlış bilgilerin kısa sürede milyonlarca kişiye ulaşabildiğini, buna karşı yapılan düzeltmelerin ise çoğu zaman aynı etkiyi yaratamadığını belirten Shafiyev, özellikle kısa video içeriklerinin siyasi süreçler üzerindeki etkisinin arttığını kaydetti.

Romanya'da 2024 yılında gerçekleştirilen cumhurbaşkanlığı seçimini örnek gösteren Shafiyev, TikTok gibi platformların siyasi rekabetin önemli araçlarına dönüştüğünü ifade etti.

Azerbaycan'ın da uzun süredir yurt dışında kurulan Azerbaycan dilindeki yayın organları ve komşu ülkelerden kaynaklanan koordineli sosyal medya kampanyalarıyla karşı karşıya olduğunu ileri sürdü.

Shafiyev'e göre, bu tür faaliyetlerle mücadelede yalnızca resmî açıklamalar yeterli değil.

Kolluk kuvvetlerinin kasıtlı biçimde kışkırtıcı içerik yayanlarla yanlış bilgiyi farkında olmadan paylaşanları birbirinden ayırması gerektiğini savunan Shafiyev, okulların, gazetecilerin, YouTube kanallarının ve toplumsal sorumluluk taşıyan içerik üreticilerinin de dezenformasyonla mücadelede rol üstlenmesi gerektiğini belirtti.

NATO VE KGAÖ DIŞINDA

Azerbaycan'ın güvenlik stratejisinin önemli unsurlarından birinin askeri-siyasi bloklardan uzak durmak olduğunu belirten Shafiyev, Bakü'nün bu tercihini stratejik bağımsızlık arayışıyla ilişkilendirdi.

Shafiyev, Azerbaycan'ın ne NATO'ya ne de Rusya liderliğindeki Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü'ne (KGAÖ) katılmayı gündemine aldığını belirtti.

Bunun yerine Türkiye ile ikili savunma ilişkilerinin ve Azerbaycan–Türkiye–Özbekistan üçlü işbirliğinin derinleştirildiğine dikkat çekti.

"Bir bloğa katılmak Azerbaycan'ı diğerinin hasmı hâline getirir ve Rusya, İran, Batı ve diğer küresel aktörler arasındaki manevra alanını daraltır. Esnek ortaklıklar ise bu bedeli ödemeden pratik güvenlik işbirliği sağlar" ifadelerini kullanan Shafiyev, bu yaklaşımın rekabetin yoğun olduğu bir coğrafyada bulunan orta ölçekli bir devlet açısından önem taşıdığını savundu.

Bağlantısızlar Hareketi, Türk Devletleri Teşkilatı ve C6 formatı gibi platformların da Azerbaycan'ın dış politika seçeneklerini çeşitlendirdiğini belirtti.

KARABAĞ SONRASI YENİ DÖNEM

Karabağ'daki askeri gelişmeleri de değerlendiren Shafiyev, Azerbaycan'ın güvenliğinin dışarıdan verilmediğini, askeri ve siyasi mücadele sonucunda kazanıldığını ifade etti.

2020 ve 2023 yıllarındaki askeri harekâtların bölgedeki dengeleri değiştirdiğini belirten Shafiyev, AGİT Minsk Grubu'nun uzun yıllar boyunca yürüttüğü arabuluculuk faaliyetlerine yönelik Bakü'nün eleştirilerini hatırlattı.

Shafiyev, Azerbaycan'ın bu süreçte çatışmanın dondurulmasının Ermeni işgalinin fiilen kalıcılaşmasına hizmet ettiği görüşünü benimsediğini aktardı.

Batılı ülkelerin başka çatışmalarda savundukları toprak bütünlüğü ilkesini Azerbaycan söz konusu olduğunda yeterince dikkate almadığını ileri süren Shafiyev, Bakü'nün askeri zaferin ardından Ermenistan'la normalleşmeyi gündeme taşıdığını savundu.

"Azerbaycan yeni istikrarın yalnızca yararlanıcısı değil, aynı zamanda mimarıdır. İşgale son verdi ve ardından gelen Ermenistan'la normalleşmeyi gündeme taşıdı" diyen Shafiyev, kalıcı güvenliğin güçlü ordu ve ekonomik bağımsızlıkla desteklenmesi gerektiğini belirtti.

Düşük dış borç ve enerji gelirlerinin yalnızca ekonomik göstergeler olarak değerlendirilmemesi gerektiğini vurgulayan Shafiyev, bunların bağımsız dış politika yürütme kapasitesinin de temel unsurları olduğunu ifade etti.

LAİKLİK BİR GÜVENLİK SÜTUNU

Analizinin sonuç bölümünde Azerbaycan'ın güvenlik yaklaşımının geleneksel ve yeni tehditleri bir araya getirdiğini belirten Shafiyev, güçlü ordu, sağlam ekonomi ve bağımsız dış politikanın önemini koruduğunu vurguladı.

Ancak yeni dönemde bir devletin sınırları askeri saldırıya uğramadan da istikrarsızlaştırılabileceğini savundu.

Shafiyev, bu tehlikeyi viral videolar, kurgulanmış mezhepsel olaylar ve internet üzerinden yürütülen kampanyalarla örneklendirdi.

"Bu vizyonda laiklik soyut bir ideoloji değil, çeşitliliğe sahip bir toplumda barışın pratik altyapısıdır. Ordu ve kuvvetli bütçeyle birlikte ulusal güvenliğin sütunlarından biridir" ifadelerini kullanan Shafiyev, güvenlik politikalarının başarısının toplumsal destek ve eğitimle doğrudan bağlantılı olduğunu belirtti.

Shafiyev'e göre devletin örgütlü provokasyonlara karşı kararlı davranırken meşru eleştiriye açık kalması ve eğitimli bir kamuoyunun gelişmesine yatırım yapması gerekiyor.

Yurttaşlık eğitiminin amacının insanlara neye inanmaları gerektiğini söylemek değil, belirli değerlerin ülkeleri açısından neden önemli olduğunu anlatmak olması gerektiğini vurgulayan Shafiyev, hibrit savaş çağında bunun en kalıcı savunma yöntemlerinden biri olabileceğini ifade etti.

FARID SHAFIYEV KİMDİR?

Dr. Farid Shafiyev, Azerbaycanlı diplomat, akademisyen ve uluslararası ilişkiler uzmanıdır. Azerbaycan'ın dış politika ve güvenlik stratejileri üzerine çalışmalar yürüten Uluslararası İlişkiler Analiz Merkezi'nin (AIR Center) başkanlığını yapmaktadır.

Diplomatik kariyerinde 2009–2014 yılları arasında Azerbaycan'ın Kanada Büyükelçisi, 2014–2019 yılları arasında ise Çekya Büyükelçisi olarak görev yaptı.

Harvard Kennedy School'da eğitim gören Shafiyev, Kanada'daki Carleton Üniversitesi'nde tarih alanında doktora yaptı. Akademik çalışmalarında uluslararası ilişkiler, diplomasi tarihi, milliyetçilik, etnik çatışmalar ve Güney Kafkasya'nın jeopolitiği gibi konulara odaklandı.

2019 yılında AIR Center'ın başkanlığına getirilen Shafiyev, Azerbaycan'ın dış politika öncelikleri, Ermenistan'la ilişkileri, bölgesel güvenlik ve uluslararası diplomasi konularındaki değerlendirmeleriyle tanınıyor.

Azerbaycan'ın dış politika analizleri ile uluslararası kamu diplomasisi çalışmalarında önemli bir konumda bulunan Shafiyev, ülkesinin stratejik önceliklerine ilişkin uluslararası tartışmalarda öne çıkan isimler arasında yer alıyor.