Đại biểu Trần Văn Tuấn đề nghị quy đổi các chính sách hỗ trợ ổn định đời sống, đào tạo nghề và tìm việc cho người bị thu hồi đất thành tiền, trả một lần cùng khoản bồi thường.
Thảo luận về định hướng sửa đổi Luật Đất đai sáng 21/8, Phó đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Bắc Ninh Trần Văn Tuấn cho rằng điều người dân quan tâm nhất khi bị thu hồi đất là mức bồi thường, hỗ trợ cho diện tích bị thu hồi và tổng số tiền được nhận.
Luật hiện hành quy định nhiều hình thức hỗ trợ như ổn định đời sống, sản xuất, đào tạo, chuyển đổi nghề, tìm việc làm, tái định cư và di dời. Địa phương cũng được quyết định thêm các biện pháp khác. Chính sách này nhằm bảo đảm an sinh nhưng khiến phương án bồi thường trở nên phức tạp. Cơ quan thực hiện phải xác định nhiều yếu tố như số nhân khẩu, tỷ lệ đất bị thu hồi, thời gian hỗ trợ, tình trạng trực tiếp sản xuất và nguồn thu nhập.
Dữ liệu không đầy đủ hoặc thiếu thống nhất có thể kéo dài quá trình giải phóng mặt bằng, tăng chi phí xã hội và rủi ro pháp lý cho cán bộ thực hiện. Dự thảo lần này không còn liệt kê từng hình thức hỗ trợ mà quy định theo nguyên tắc chung. Tuy nhiên, ông Tuấn cho rằng nếu chỉ rút gọn điều luật mà không thay đổi cách tính, những vướng mắc trong thực tế vẫn còn.
Đại biểu đề nghị chuyển từ nhiều chính sách với nhiều tiêu chí sang hỗ trợ chủ yếu bằng tiền, theo công thức đơn giản và thống nhất. Khoản này được chi trả một lần cùng tiền bồi thường; hạn chế hỗ trợ bằng hiện vật, dịch vụ hoặc phải tổ chức thực hiện riêng, trừ một số trường hợp đặc biệt như tái định cư.
Hỗ trợ ổn định đời sống có thể được tính theo tỷ lệ hoặc hệ số trên giá trị bồi thường hay diện tích đất bị thu hồi, trong khung do Chính phủ quy định. Khi xác định được giá đất bồi thường, khoản hỗ trợ cũng được tính ngay để người dân dễ kiểm tra, cơ quan thực hiện thuận lợi áp dụng.
Với đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm, ông Tuấn đề nghị hỗ trợ hoàn toàn bằng tiền để người dân tự lựa chọn học nghề, tìm việc hoặc tổ chức lại sinh kế. Nhà nước chỉ cần xác định đúng đối tượng và chi trả theo công thức rõ ràng. Riêng tái định cư không nên hoàn toàn tiền tệ hóa. Người phải di chuyển vẫn cần được Nhà nước bảo đảm nơi ở phù hợp.
"Nếu được thiết kế hợp lý, người dân sẽ biết trước mức hỗ trợ, Nhà nước giảm thời gian xác minh, chủ đầu tư dự toán chính xác hơn chi phí giải phóng mặt bằng, còn cán bộ thực thi giảm rủi ro pháp lý", ông Tuấn nói.
Công khai căn cứ xác định giá đất bồi thường
Phó đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long Thạch Phước Bình quan tâm đến quy định tiền bồi thường được xác định theo bảng giá đất và hệ số điều chỉnh do UBND cấp tỉnh xây dựng, trình HĐND cùng cấp quyết định. Cách làm này có thể rút ngắn thời gian xác định giá. Tuy nhiên, khi bảng giá đất và hệ số điều chỉnh được dùng trực tiếp để tính tiền bồi thường, dữ liệu và phương pháp xác định phải chính xác, minh bạch, có thể giải trình.
Ông Bình đề nghị công khai nguồn và thời kỳ thu thập dữ liệu, căn cứ xác định hệ số điều chỉnh cùng các yếu tố chính hình thành mức giá. Người có đất bị thu hồi không chỉ cần biết được bồi thường bao nhiêu mà phải hiểu vì sao mức tiền được xác định như vậy.
Đối với người phải di chuyển nhưng chưa được giao đất hoặc nhà tái định cư, đại biểu đề nghị bảo đảm chỗ ở tạm thời trong mọi dự án. Phương án bồi thường phải nêu rõ thời hạn dự kiến bàn giao, mức hỗ trợ tạm cư và trách nhiệm khi chậm tiến độ. Nếu việc bàn giao chậm không do lỗi của người dân, tiền thuê nhà cần được điều chỉnh theo giá thực tế và thời gian chờ. Suất tái định cư cũng phải tính đến quy mô hộ gia đình, nhu cầu sinh hoạt và khả năng tiếp cận hạ tầng xã hội, thay vì chỉ dựa vào diện tích hoặc giá trị.
"Tái định cư phải bảo đảm một nơi ở thực chất, không chỉ là một giá trị bồi thường", ông Bình nói. Khi thu hồi đất làm mất hoặc giảm đáng kể nguồn sống, phương án hỗ trợ cần có giải pháp phục hồi sinh kế như đào tạo nghề, kết nối việc làm, hỗ trợ tín dụng hoặc chuyển đổi mô hình sản xuất, kinh doanh.
Địa phương cũng cần chủ động chuẩn bị quỹ đất, quỹ nhà gắn với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, chương trình phát triển nhà ở và kế hoạch đầu tư công. Khu tái định cư dù đạt tiêu chuẩn kỹ thuật nhưng quá xa nơi làm việc, trường học hoặc không phù hợp với sinh kế của người dân thì chưa thể coi là có chất lượng.
Cần xem xét nguyện vọng về nơi tái định cư của người dân
Đại biểu Nguyễn Duy Minh, Phó đoàn Đà Nẵng cho rằng hiệu quả của chính sách không thể chỉ đo bằng giá trị tài sản được bồi thường mà còn phải căn cứ khả năng phục hồi cuộc sống của người dân. "Hai hộ dân cùng nhận một khoản bồi thường như nhau nhưng hoàn toàn có thể rơi vào hai số phận khác nhau. Một người có thể tìm được nơi ở, nơi làm việc gần. Người còn lại mất nguồn thu nhập vì phải chuyển đi quá xa", ông Minh nói.
Theo đại biểu, dự luật cần thể hiện rõ chủ trương chuyển từ bồi thường tài sản sang tái thiết cuộc sống, bảo đảm nơi ở, điều kiện sống và sinh kế của người dân bằng hoặc tốt hơn trước khi bị thu hồi đất.
Ông đề nghị phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải ghi nhận và xem xét thực chất nguyện vọng về địa điểm tái định cư của người dân, đặc biệt là mong muốn tái định cư tại chỗ. Việc bố trí vẫn phải căn cứ quy hoạch, quỹ đất, quỹ nhà và điều kiện thực tế của địa phương.
Bên cạnh đó, trách nhiệm của Nhà nước cũng không nên kết thúc sau khi chi trả tiền bồi thường mà cần kéo dài đến giai đoạn người dân ổn định nơi ở, phục hồi hoặc chuyển đổi sinh kế.
Việc xem xét nguyện vọng về nơi tái định cư, theo các đại biểu, phải được thực hiện trước khi thu hồi đất. Vì vậy, quy định cho phép thu hồi đất trước khi phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở một số dự án cần được cân nhắc kỹ.
Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Tạ Văn Hạ dẫn Nghị quyết 18 của Trung ương, trong đó yêu cầu chỉ thu hồi đất sau khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư được phê duyệt. Trường hợp phải bố trí tái định cư thì cần hoàn thành trước khi thu hồi đất. Ông Hạ cho rằng tiến độ dự án phải đi cùng yêu cầu ổn định cuộc sống của người dân. Nếu chưa xác định được nơi ở mới, một gia đình sẽ phải đối mặt với hàng loạt xáo trộn về chỗ học của con cái, việc làm, thu nhập và chăm sóc người già, trẻ nhỏ, người ốm.
Do đó, phương án tái định cư không thể chỉ tính số tiền bồi thường mà phải trả lời được người dân sẽ ở đâu, sống và làm việc thế nào sau khi di dời. Việc rời nơi ở lâu năm, từ bỏ điều kiện làm ăn thuận lợi để dành đất cho công trình chung cần được bù đắp bằng nơi ở và sinh kế tương xứng.
Quốc hội dự kiến tiếp tục cho ý kiến, sau đó xem xét thông qua Luật Đất đai sửa đổi tại kỳ họp tháng 10.
